Văn hóa không chỉ lưu giữ những ký ức của một dân tộc, mà còn định hình cách con người ứng xử, sáng tạo và lựa chọn tương lai. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng, những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ đang đứng trước cơ hội mở rộng không gian tồn tại, tiếp cận công chúng mới và trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển.
Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 vì thế không đơn thuần là dịp tôn vinh truyền thống. Đây còn là thời điểm để nhìn nhận sâu hơn về cách bảo tồn, phát huy và chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh nội sinh trong đời sống hiện đại.
Văn hóa được đặt trong vai trò nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước. Tinh thần ấy đòi hỏi văn hóa không chỉ được gìn giữ, mà phải thực sự hiện diện trong đời sống, góp phần nâng cao chất lượng con người và tạo ra những giá trị mới.
Ngày Văn hóa Việt Nam – từ tôn vinh đến hành động
Ngày 24/11 hằng năm được xác định là Ngày Văn hóa Việt Nam, tạo thêm một điểm nhấn để cộng đồng nhìn nhận trách nhiệm đối với việc bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.
Ý nghĩa của ngày này không chỉ nằm ở những hoạt động lễ hội, biểu diễn hay triển lãm, mà còn ở khả năng thúc đẩy những thay đổi cụ thể trong đời sống. Từ việc gìn giữ tiếng nói, phong tục, tập quán tốt đẹp đến xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, khuyến khích sáng tạo và nâng cao khả năng tiếp cận văn hóa của người dân, mỗi hành động đều góp phần nuôi dưỡng nền tảng văn hóa quốc gia.
Việc tổ chức ngày văn hóa hướng tới lan tỏa giá trị văn hóa trong cộng đồng, thúc đẩy truyền thông đa nền tảng và mở rộng sự tham gia của người dân.
Một di sản chỉ thực sự sống khi không bị giới hạn trong không gian trưng bày, mà tiếp tục được thực hành, trao truyền và hiện diện trong đời sống hôm nay. Bảo tồn vì thế cần đi cùng khả năng tiếp cận, trải nghiệm và sáng tạo.
Những nghi lễ truyền thống được tái hiện tại Hoàng thành Thăng Long góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc (Nguồn: Cổng thông tin UBND thành phố Hà Nội)
Di sản dân gian – chất liệu sáng tạo của thời đại mới
Văn hóa dân gian chứa đựng kho tàng phong phú về âm nhạc, nhịp điệu, làn điệu, nhạc cụ, phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và nghệ thuật diễn xướng. Những giá trị ấy không chỉ phản ánh lịch sử, mà còn lưu giữ tư duy thẩm mỹ, tâm hồn và bản sắc cộng đồng.
TS. NSND Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam, nhìn nhận văn hóa dân gian như một dòng chảy vận động, cần tiếp tục được thể hiện trong ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.
Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại không thể chỉ dừng ở việc sử dụng hình ảnh, âm thanh hay họa tiết dân gian như yếu tố trang trí. Điều quan trọng là người sáng tạo phải hiểu chiều sâu của chất liệu, có trải nghiệm thực tế và tôn trọng cộng đồng đã gìn giữ những giá trị ấy.
Khi được tiếp cận đúng cách, di sản có thể trở thành nguồn cảm hứng cho múa, âm nhạc, điện ảnh, thiết kế, thời trang, du lịch và nhiều lĩnh vực sáng tạo khác. Qua đó, những giá trị truyền thống có cơ hội tiếp cận thế hệ trẻ bằng ngôn ngữ gần gũi hơn, đồng thời mở rộng sức lan tỏa trong xã hội.
Chuyển đổi số – từ lưu trữ di sản đến hệ sinh thái dữ liệu
Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mô hình 3D và thực tế ảo đang mở ra những phương thức mới trong bảo tồn, nghiên cứu và giới thiệu di sản. Không gian văn hóa có thể được tái hiện trên môi trường số; tư liệu được lưu trữ, kết nối và phục vụ nhiều nhóm công chúng; các sản phẩm giáo dục, du lịch và sáng tạo có thêm điều kiện phát triển.
Tuy nhiên, số hóa không chỉ là chuyển hình ảnh, tài liệu hay hiện vật thành dữ liệu điện tử. Thách thức lớn hơn nằm ở việc xây dựng hệ thống dữ liệu có khả năng kết nối, chia sẻ, quản lý và khai thác hiệu quả.
GS.TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, đề xuất cần chuyển từ tư duy số hóa phục vụ lưu trữ sang xây dựng hệ sinh thái dữ liệu di sản phục vụ quản lý, nghiên cứu, sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa.
Để thực hiện điều đó, cần có tiêu chuẩn thống nhất về định danh, phân loại, siêu dữ liệu, chất lượng số hóa và khả năng liên thông. Đồng thời, quyền sở hữu trí tuệ, quyền tiếp cận và khai thác thương mại dữ liệu di sản cần được xác định rõ, bảo đảm lợi ích hợp pháp của Nhà nước, cộng đồng và các chủ thể sáng tạo.
Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi được đặt trong một hệ thống quản trị phù hợp, có trách nhiệm và tôn trọng tính nguyên gốc của di sản.
Khơi thông nguồn lực văn hóa, hướng tới phát triển bền vững
Để văn hóa trở thành động lực phát triển, cần tạo sự liên kết giữa bảo tồn, sáng tạo, công nghệ và thị trường. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, bảo vệ di sản và quyền sở hữu trí tuệ; nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và cơ sở đào tạo tạo dựng tri thức, nguồn nhân lực; doanh nghiệp tham gia đầu tư, sản xuất và phân phối sản phẩm; cộng đồng tiếp tục giữ vai trò chủ thể trong thực hành và trao truyền di sản.
Phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ hướng tới giá trị kinh tế. Những sản phẩm văn hóa có chất lượng còn góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, tăng cường sức mạnh mềm và tạo thêm cơ hội để văn hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào giao lưu quốc tế.
Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 mang ý nghĩa nhắc nhở rằng phát triển không thể tách rời nền tảng văn hóa và con người. Trong kỷ nguyên số, bản sắc không phải giới hạn của sáng tạo, mà chính là điểm tựa để sáng tạo có chiều sâu và tạo nên sự khác biệt.
Khi di sản được bảo vệ bằng trách nhiệm, được nuôi dưỡng bằng tri thức và tiếp tục sống trong những sáng tạo mới, văn hóa sẽ vượt khỏi vai trò lưu giữ quá khứ để trở thành nguồn lực kiến tạo tương lai – một nguồn lực bền bỉ, giàu bản sắc và có khả năng lan tỏa những giá trị Việt Nam ra thế giới.
Thể thao và Cuộc sống