Một sự nghiệp thể thao có thể được ghi nhớ bằng những tấm huy chương, những lần khoác áo đội tuyển và những khoảnh khắc đứng trên bục vinh quang. Nhưng sau ngày rời đấu trường đỉnh cao, mỗi vận động viên lại phải đối diện với một cuộc thi khác: tìm kiếm công việc phù hợp, thích nghi với nhịp sống mới và xây dựng tương lai bằng những năng lực không chỉ giới hạn trong thể thao. Khi tuổi nghề tương đối ngắn, việc chuẩn bị cho cuộc sống sau giải nghệ không thể là câu chuyện của riêng người trong cuộc. Đó cần trở thành một phần trong quá trình đào tạo, quản lý và phát triển vận động viên bền vững.
Khi tiếng còi kết thúc, một hành trình khác bắt đầu
Trong thể thao thành tích cao, những cột mốc quan trọng thường được xác định khá rõ ràng: ngày được tuyển chọn vào đội tuyển, lần đầu tham dự giải đấu lớn, tấm huy chương đầu tiên hay thời điểm đạt thành tích tốt nhất trong sự nghiệp. Nhưng có một bước ngoặt ít xuất hiện trong những câu chuyện về thành công thể thao: thời điểm vận động viên không còn bước vào sân tập với mục tiêu chuẩn bị cho giải đấu tiếp theo.
Quyết định giải nghệ có thể đến sau nhiều năm thi đấu, khi thể lực không còn đáp ứng yêu cầu chuyên môn, chấn thương khiến vận động viên khó tiếp tục, thành tích không còn duy trì được như trước hoặc họ chủ động lựa chọn một hướng đi khác. Dù nguyên nhân nào, sự thay đổi ấy cũng khiến nhịp sống vốn được tổ chức quanh lịch tập luyện, tập huấn và thi đấu phải chuyển sang một trật tự mới.
Khi còn thi đấu, vận động viên có những mục tiêu tương đối cụ thể: hoàn thành giáo án, cải thiện thành tích, giữ vị trí trong đội tuyển hoặc đáp ứng yêu cầu chuyên môn của ban huấn luyện. Sau khi rời đấu trường, những câu hỏi lại đa dạng hơn nhiều. Làm công việc gì để có thu nhập ổn định? Tiếp tục học tập ở đâu? Có thể phát triển nghề nghiệp trong lĩnh vực thể thao hay cần chuyển sang ngành nghề khác? Những năm tháng tập luyện chuyên biệt đã giúp hình thành phẩm chất nào có thể sử dụng trong môi trường lao động mới?
Các vận động viên, huấn luyện viên tham dự Hội thảo hướng nghiệp và phát triển năng lực toàn diện cho vận động viên năm 2026 tại Trường Đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh.
Đây không chỉ là câu chuyện tìm một công việc thay thế. Với một số vận động viên, kết thúc sự nghiệp thi đấu còn đồng nghĩa với việc rời khỏi môi trường quen thuộc, mất đi nhịp sinh hoạt đã gắn bó nhiều năm và phải xác định lại vai trò của mình trong đời sống xã hội. Từ một người có mục tiêu rõ ràng mỗi ngày, họ phải tự lựa chọn hướng đi tiếp theo; từ vị trí được đánh giá qua thành tích chuyên môn, họ có thể trở thành người mới bắt đầu trong một lĩnh vực khác.
Tại hội thảo hướng nghiệp dành cho vận động viên tổ chức ở Hà Nội, Cục Thể dục thể thao Việt Nam cho biết sự nghiệp thi đấu của vận động viên thường tương đối ngắn, phổ biến khoảng 10–15 năm tùy môn thể thao; nhiều người kết thúc thi đấu ở độ tuổi 25–30. Hội thảo cũng đề cập đến những khó khăn trong đào tạo, hướng nghiệp và chuyển đổi nghề do trình độ học vấn của một bộ phận vận động viên chưa phù hợp với yêu cầu của các ngành nghề khác. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận từ góc độ hệ thống, thay vì coi đó đơn thuần là sự thiếu chủ động của từng cá nhân.
Thực tế, những phẩm chất được hình thành qua quá trình thi đấu như kỷ luật, khả năng chịu áp lực, tinh thần đồng đội và ý thức theo đuổi mục tiêu có thể trở thành lợi thế khi vận động viên bước vào công việc mới. Tuy nhiên, những phẩm chất ấy không tự động thay thế được bằng cấp, kỹ năng nghề nghiệp hay kinh nghiệm làm việc mà nhà tuyển dụng yêu cầu. Một vận động viên từng giành thành tích cao vẫn có thể cần học cách xây dựng hồ sơ ứng tuyển, tham gia phỏng vấn, sử dụng công nghệ trong công việc hoặc quản lý tài chính cá nhân.
Vì vậy, không nên đánh giá giai đoạn sau giải nghệ chỉ bằng câu hỏi vận động viên có được bố trí việc làm hay không. Điều cần quan tâm hơn là họ có đủ khả năng lựa chọn nghề nghiệp, đáp ứng yêu cầu của công việc và duy trì cuộc sống ổn định trong dài hạn hay không. Thành tích thể thao là vốn quý, nhưng để biến vốn quý ấy thành cơ hội nghề nghiệp, người trong cuộc cần có sự chuẩn bị phù hợp.
Không thể chỉ trông chờ vào tấm bằng huấn luyện viên
Trở thành huấn luyện viên là một hướng đi tự nhiên đối với nhiều vận động viên sau giải nghệ. Những năm tháng trực tiếp tập luyện và thi đấu giúp họ hiểu đặc thù môn thể thao, áp lực tâm lý của người tập và những yêu cầu thực tế trong quá trình chuẩn bị thành tích. Tuy nhiên, từ người thực hiện giáo án đến người xây dựng, tổ chức và chịu trách nhiệm về quá trình huấn luyện là một bước chuyển đòi hỏi kiến thức chuyên môn, phương pháp sư phạm, kỹ năng giao tiếp và năng lực quản lý.
Không phải vận động viên giỏi nào cũng phù hợp với công việc huấn luyện; cũng không phải ai muốn theo nghề này cũng có thể tìm được vị trí phù hợp ngay sau khi giải nghệ. Cơ hội còn phụ thuộc vào môn thể thao, nhu cầu của địa phương, hệ thống câu lạc bộ, cơ sở đào tạo và tiêu chuẩn chuyên môn. Nếu coi huấn luyện là lối ra mặc định duy nhất, hệ thống thể thao có thể bỏ lỡ những năng lực khác mà vận động viên đã tích lũy hoặc có thể phát triển.
Kinh nghiệm thi đấu có thể trở thành nền tảng cho nhiều con đường nghề nghiệp. Người có năng lực tổ chức có thể tìm hiểu công việc điều hành câu lạc bộ, tổ chức sự kiện hoặc phát triển phong trào thể thao. Người có khả năng giao tiếp có thể tham gia truyền thông, xây dựng cộng đồng người hâm mộ hoặc phát triển hình ảnh thể thao. Một số người có thể tiếp tục học tập để làm việc trong lĩnh vực giáo dục thể chất, quản lý thể thao, kinh doanh dịch vụ thể thao hoặc chăm sóc thể lực. Với những người muốn chuyển sang ngành nghề ngoài thể thao, bằng cấp và kỹ năng cần thiết phải được xác định từ sớm.
Hướng tiếp cận này đã được thể hiện trong các chương trình hướng nghiệp do Ủy ban Olympic Việt Nam phối hợp với các cơ sở huấn luyện và đào tạo tổ chức. Tại hội thảo hướng nghiệp vận động viên năm 2026, thông tin đăng tải trên Cục Thể dục thể thao Việt Nam cho biết chương trình thu hút hơn 100 huấn luyện viên và vận động viên thuộc các đội tuyển, đội tuyển trẻ quốc gia đang tập huấn tại Trung tâm Huấn luyện VĐV trẻ quốc gia. Các chuyên đề tập trung vào hỗ trợ khởi nghiệp, cơ hội học tập và nâng cao trình độ chuyên môn, ngoại ngữ, phát triển thương hiệu cá nhân, giáo dục nghề nghiệp và khả năng chuyển từ vận động viên sang công việc quản lý thể thao.
Ngày 6/8/2026, một hội thảo về hướng nghiệp và phát triển năng lực toàn diện cho vận động viên được tổ chức tại Trường Đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh, với sự tham gia của khoảng 100 vận động viên, huấn luyện viên cùng chuyên gia, nhà quản lý và doanh nhân. Những hoạt động này cho thấy hướng nghiệp đã được đặt ra như một nội dung cần quan tâm trong quá trình phát triển vận động viên, không chỉ là việc cần giải quyết sau khi sự nghiệp thi đấu kết thúc.
Một trường hợp được Cục Thể dục thể thao Việt Nam giới thiệu trong thông tin về hội thảo ngày 6/8/2026 là Vũ Mạnh Tuấn, cựu vận động viên Pencak Silat. Sau chặng đường thi đấu, anh chuyển sang quản lý một trường học và tiếp tục tham gia công tác phát triển môn Vovinam. Câu chuyện này gợi mở một hướng đi đáng chú ý: kinh nghiệm thể thao có thể được chuyển hóa sang công việc quản lý, giáo dục và phát triển phong trào, nếu người trong cuộc tìm được môi trường phù hợp. Tuy nhiên, đây là một trường hợp cụ thể, không nên xem như lộ trình phổ biến cho mọi vận động viên; để hiểu rõ quá trình chuyển đổi, cần có thêm cuộc phỏng vấn trực tiếp về việc học tập, những khó khăn ban đầu và các điều kiện giúp anh ổn định nghề nghiệp.
Tuy nhiên, hội thảo mới là điểm khởi đầu để cung cấp thông tin và kết nối. Muốn chuyển thành cơ hội nghề nghiệp thực chất, vận động viên cần được tư vấn riêng về năng lực, sở thích, trình độ học vấn và hoàn cảnh của mình; được tiếp cận khóa học phù hợp; đồng thời có cơ hội trải nghiệm công việc trước khi chính thức chuyển nghề. Người muốn làm huấn luyện viên cần hiểu rõ yêu cầu về bằng cấp, chứng chỉ và phương pháp đào tạo. Người muốn làm việc tại doanh nghiệp cần được trang bị kỹ năng giao tiếp, tin học, quản trị và tác phong công sở. Người lựa chọn khởi nghiệp phải có kiến thức về thị trường, dòng tiền và quản trị rủi ro.
Điều quan trọng là không mặc định mọi vận động viên có cùng xuất phát điểm. Có người đã hoàn thành chương trình đại học trong thời gian thi đấu; có người phải kéo dài việc học vì lịch tập huấn dày đặc; có người có điều kiện tiếp cận ngoại ngữ, công nghệ và mạng lưới nghề nghiệp, nhưng cũng có người chưa từng trải nghiệm môi trường làm việc ngoài thể thao. Một chương trình hướng nghiệp hiệu quả phải nhận diện những khác biệt ấy, xác định khoảng trống kỹ năng và xây dựng lộ trình phù hợp, thay vì chỉ tổ chức một hoạt động chung cho tất cả.
Chuẩn bị nghề nghiệp phải bắt đầu từ khi còn thi đấu
Nếu chỉ bắt đầu hướng nghiệp khi vận động viên thông báo giải nghệ, thời gian dành cho chuyển đổi có thể quá ngắn. Họ vừa phải thích nghi với việc rời môi trường thi đấu, vừa tìm kiếm thu nhập, bổ sung kiến thức và xây dựng các mối quan hệ nghề nghiệp. Trong khi đó, nhiều công việc chuẩn bị có thể được tiến hành từng bước ngay khi vận động viên vẫn đang tập luyện và thi đấu.

Cựu vận động viên Pencak Silat Vũ Mạnh Tuấn, người từng bước chuyển từ sự nghiệp thi đấu, huấn luyện sang công tác quản lý và giáo dục.
Trước hết là bảo đảm cơ hội học tập. Lịch thi đấu và tập huấn của vận động viên thành tích cao không phải lúc nào cũng phù hợp với nhịp học thông thường. Vì vậy, sự phối hợp giữa cơ sở huấn luyện và nhà trường có ý nghĩa quan trọng trong việc tổ chức thời gian học linh hoạt, tư vấn lựa chọn ngành và giúp vận động viên duy trì việc học phù hợp với điều kiện thực tế. Học tập không nên bị xem là nhiệm vụ phụ chỉ thực hiện khi lịch tập cho phép; đó là một phần trong kế hoạch phát triển con người và chuẩn bị cho tương lai.
Cục Thể dục thể thao Việt Nam cho biết ngành thể thao đã có các thỏa thuận hợp tác với một số cơ sở giáo dục để tạo cơ hội đào tạo cho vận động viên đạt thành tích xuất sắc, đồng thời kết nối với tổ chức doanh nhân và doanh nghiệp nhằm hỗ trợ việc làm, khởi nghiệp hoặc bảo trợ nghề nghiệp. Những thông tin này cho thấy đã có các hướng kết nối giữa thể thao, giáo dục và doanh nghiệp. Vấn đề cần tiếp tục quan tâm là mức độ tiếp cận của vận động viên, điều kiện tham gia từng chương trình và khả năng chuyển các cơ hội đó thành kết quả bền vững.
Bên cạnh việc học, vận động viên cần được hỗ trợ xây dựng hồ sơ nghề nghiệp từ sớm. Hồ sơ ấy không chỉ liệt kê huy chương, thành tích hay số lần khoác áo đội tuyển, mà cần ghi nhận cả những năng lực có thể chuyển đổi sang môi trường làm việc: khả năng phối hợp nhóm, thực hiện mục tiêu, quản lý thời gian, giải quyết tình huống và thích nghi với áp lực. Những kỹ năng này cần được diễn đạt bằng ngôn ngữ mà nhà tuyển dụng có thể hiểu, đồng thời đi kèm bằng cấp hoặc chứng nhận chuyên môn khi vị trí công việc yêu cầu.
Một hướng đi thiết thực khác là tạo cơ hội tiếp xúc với môi trường nghề nghiệp. Các chương trình thực tập ngắn hạn, giao lưu với doanh nghiệp, trải nghiệm tổ chức sự kiện thể thao, tham gia hoạt động cộng đồng hoặc tìm hiểu công việc tại câu lạc bộ có thể giúp vận động viên kiểm chứng sở thích của mình. Thay vì chọn nghề chỉ qua lời giới thiệu, họ có cơ hội quan sát công việc diễn ra như thế nào, đòi hỏi những kỹ năng gì và bản thân còn thiếu điều gì để đáp ứng.
Trong quá trình này, huấn luyện viên và cơ sở quản lý vận động viên có vai trò quan trọng nhưng không thể đảm nhiệm mọi việc. Huấn luyện viên hiểu rõ lịch trình, khả năng và đặc điểm cá nhân của người tập; tuy nhiên, để hướng nghiệp có hiệu quả, họ cần được hỗ trợ bởi chuyên gia giáo dục, tư vấn nghề nghiệp và các đơn vị tuyển dụng. Một cơ chế phối hợp rõ ràng sẽ giúp hướng nghiệp trở thành nhiệm vụ có người phụ trách, có kế hoạch và có đánh giá kết quả, thay vì phụ thuộc vào sự quan tâm riêng lẻ của từng huấn luyện viên.
Gia đình cũng là một mắt xích cần được tính đến. Sự động viên của người thân có thể giúp vận động viên vững vàng hơn trước thay đổi, nhưng áp lực phải nhanh chóng có thu nhập hoặc kỳ vọng thiếu thực tế đôi khi khiến họ khó lựa chọn con đường phù hợp. Trao đổi sớm giữa vận động viên, gia đình và đơn vị quản lý có thể giúp thống nhất mục tiêu học tập, kế hoạch tài chính và những phương án nghề nghiệp có thể cân nhắc.
Đặc biệt, kế hoạch chuyển đổi cần tính đến trường hợp giải nghệ không theo dự kiến. Chấn thương hoặc những thay đổi về sức khỏe có thể khiến vận động viên phải dừng thi đấu sớm hơn kế hoạch, khi việc học và chuẩn bị nghề nghiệp chưa hoàn tất. Vì thế, hướng nghiệp không nên chỉ dành cho những người sắp kết thúc sự nghiệp theo lộ trình thông thường, mà cần được tiếp cận như một nội dung hỗ trợ xuyên suốt, có khả năng điều chỉnh theo hoàn cảnh của từng người.
Từ chính sách đến cơ chế đồng hành thực chất
Câu chuyện nghề nghiệp sau giải nghệ đã được đặt ra trong các trao đổi về chính sách thể thao ở cấp quốc gia. Tại phiên chất vấn Quốc hội ngày 5/6/2024, vấn đề việc làm cho vận động viên sau thời kỳ thi đấu đỉnh cao được nêu ra trong bối cảnh tuổi nghề tương đối ngắn, cơ hội chuyển sang công tác huấn luyện còn hạn chế và trình độ đào tạo của một bộ phận vận động viên chưa phù hợp với yêu cầu của những ngành nghề khác. Theo thông tin Cục Thể dục thể thao Việt Nam đăng tải, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khi đó cho biết đang hướng tới việc đánh giá tổng thể hệ thống chính sách và đề xuất điều chỉnh nhằm tạo thuận lợi cho vận động viên phát triển nghề nghiệp theo sở trường sau thi đấu.
Dẫn chứng này cho thấy vấn đề đã được đặt ra ở cấp quản lý, nhưng cũng cần phân biệt rõ giữa định hướng, đề xuất chính sách và quy định đã có hiệu lực. Đối với bài toán hướng nghiệp, việc cung cấp thông tin chính xác về quyền lợi, điều kiện thụ hưởng, chương trình đào tạo và cơ hội tuyển dụng là rất quan trọng. Vận động viên cần biết mình có thể tiếp cận hỗ trợ nào, phải đáp ứng điều kiện gì và liên hệ với đơn vị nào, thay vì chỉ nghe những lời khuyên chung rằng cần chuẩn bị cho tương lai.
Từ thời điểm đó, khung chính sách đã có bước cập nhật: Nghị định số 349/2025/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 30/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 15/2/2026, quy định một số chế độ, chính sách đối với thành viên đội thể thao trong thời gian tập trung tập huấn, thi đấu, trong đó có nội dung về đào tạo văn hóa, học nghề và giải quyết việc làm. Đây là căn cứ pháp lý cần được cập nhật khi đề cập đến chính sách hiện hành. Tuy vậy, không nên diễn giải nghị định này thành cam kết rằng mọi vận động viên sau giải nghệ đều đương nhiên được bố trí một việc làm cụ thể. Phạm vi áp dụng, điều kiện thụ hưởng và cách triển khai từng chế độ cần được đối chiếu trực tiếp với toàn văn nghị định và hướng dẫn thực hiện trước khi chốt bài.
Về tổ chức thực hiện, có thể xem xét xây dựng quy trình hướng nghiệp theo từng giai đoạn. Khi mới được tuyển chọn vào hệ thống đào tạo, vận động viên được tư vấn về việc duy trì học văn hóa và tìm hiểu các lựa chọn nghề nghiệp dài hạn. Trong giai đoạn thi đấu đỉnh cao, họ được hỗ trợ cập nhật kỹ năng, tiếp cận các chương trình đào tạo và xây dựng mạng lưới nghề nghiệp. Khi dự kiến kết thúc sự nghiệp, vận động viên được đánh giá nhu cầu cụ thể, xây dựng kế hoạch chuyển đổi và kết nối với cơ sở đào tạo hoặc nhà tuyển dụng phù hợp. Sau khi chuyển nghề, việc tư vấn trong một khoảng thời gian nhất định có thể giúp nhận diện những khó khăn phát sinh, thay vì coi nhiệm vụ hỗ trợ đã kết thúc ngay khi vận động viên có công việc đầu tiên.
Cơ chế phối hợp cần có sự tham gia của cơ quan quản lý thể thao, trung tâm huấn luyện, liên đoàn và hiệp hội thể thao, trường đại học, cơ sở đào tạo nghề cùng doanh nghiệp. Các đơn vị thể thao có thể cung cấp thông tin về nhu cầu đào tạo và tình hình nghề nghiệp của vận động viên; nhà trường thiết kế chương trình phù hợp với lịch tập luyện; doanh nghiệp góp ý về kỹ năng tuyển dụng và mở cơ hội thực tập; còn cơ quan quản lý theo dõi chất lượng thực hiện. Một đầu mối tư vấn rõ ràng sẽ giúp vận động viên không phải tự tìm kiếm thông tin rời rạc từ nhiều nơi.
Hiệu quả của chương trình cũng cần được đánh giá bằng những tiêu chí cụ thể. Số buổi hội thảo hay số người tham dự mới phản ánh hoạt động đã được tổ chức, chưa đủ cho thấy vận động viên đã chuyển đổi nghề nghiệp thành công. Cần quan tâm đến số người hoàn thành khóa học, số trường hợp có việc làm phù hợp, khả năng duy trì công việc, mức độ đáp ứng yêu cầu chuyên môn và sự hài lòng của chính vận động viên. Những dữ liệu này sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện mô hình hiệu quả, điều chỉnh cách hỗ trợ và xác định những lĩnh vực còn thiếu cơ hội.
Tuy nhiên, đồng hành với vận động viên không đồng nghĩa với việc bảo đảm một vị trí công việc bất kể năng lực hay nhu cầu tuyển dụng. Mục tiêu cần hướng tới là tạo điều kiện để họ có khả năng lựa chọn, chuẩn bị và cạnh tranh công bằng trong thị trường lao động. Thành tích thể thao cần được ghi nhận xứng đáng, nhưng quá trình tuyển dụng vẫn phải gắn với yêu cầu của từng công việc và năng lực thực tế của người ứng tuyển.
Một sự nghiệp thể thao có thể khép lại, nhưng những giá trị mà vận động viên tạo ra không nhất thiết dừng ở đó. Kỷ luật, ý chí, tinh thần đồng đội và kinh nghiệm vượt qua áp lực có thể tiếp tục đóng góp cho thể thao và xã hội nếu được kết nối với cơ hội phù hợp. Muốn vậy, chuẩn bị cho cuộc sống sau thi đấu phải bắt đầu trước khi tấm huy chương cuối cùng được trao, chứ không phải sau ngày vận động viên rời đội tuyển.
Thước đo của một hệ thống thể thao phát triển bền vững không chỉ nằm ở việc đào tạo được bao nhiêu nhà vô địch, mà còn ở khả năng giúp những con người đã cống hiến cho thành tích quốc gia tiếp tục có nghề nghiệp, có lựa chọn và có cơ hội phát triển. Khi tương lai sau giải nghệ được xem là một phần của quá trình đào tạo, vận động viên sẽ có thêm điểm tựa để yên tâm cống hiến hôm nay và chủ động bước sang chặng đường mới ngày mai.
Tuệ An