Việc thành lập Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng không chỉ tạo thêm cơ sở pháp lý để bảo vệ một trong những loài linh trưởng quý hiếm nhất thế giới, mà còn đánh dấu bước tiến trong định hướng kết nối các giá trị sinh thái, cảnh quan và văn hóa của khu vực Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc. Với gần 470 cá thể Voọc mông trắng đang sinh sống tại Ninh Bình, nhiệm vụ bảo tồn đặt ra yêu cầu cấp thiết: giữ gìn môi trường sống tự nhiên, duy trì tính liên kết của hệ sinh thái và gắn trách nhiệm bảo vệ thiên nhiên với đời sống cộng đồng.
Ngày 3/11/2026, tại Khu du lịch Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình tổ chức lễ công bố quyết định thành lập Khu rừng đặc dụng “Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng”. Sự kiện có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời tạo nền tảng để địa phương tiếp tục chuẩn bị hồ sơ khoa học về cảnh quan văn hóa - sinh thái Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc, hướng tới đề cử Di sản thế giới.
Đằng sau quyết định thành lập một khu bảo tồn là yêu cầu bảo vệ lâu dài môi trường sống của loài linh trưởng đặc hữu Việt Nam. Đây cũng là bước chuyển từ những nỗ lực bảo vệ từng quần thể riêng lẻ sang cách tiếp cận rộng hơn, chú trọng mối liên kết giữa sinh cảnh, cảnh quan và hoạt động của con người.
Kim Bảng – vùng sinh cảnh quan trọng của Voọc mông trắng
Voọc mông trắng, có tên khoa học là Trachypithecus delacouri, là loài linh trưởng đặc hữu, chỉ phân bố tự nhiên tại Việt Nam. Loài này được xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).
Voọc mông trắng – loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, hiện được xếp vào nhóm cực kỳ nguy cấp (Ảnh: CCD)
Theo số liệu được công bố tại lễ thành lập khu bảo tồn, Việt Nam hiện có khoảng 540 cá thể Voọc mông trắng, trong đó Ninh Bình ghi nhận gần 470 cá thể. Riêng khu vực rừng núi đá vôi Kim Bảng có ít nhất 116 cá thể qua khảo sát thực địa, là một trong những quần thể lớn nhất của loài, đứng thứ hai sau Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long.
Những con số này cho thấy vị trí đặc biệt của Ninh Bình trong nỗ lực bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm. Tuy nhiên, số lượng cá thể không phải yếu tố duy nhất quyết định khả năng tồn tại lâu dài của một quần thể. Chất lượng rừng, nguồn thức ăn, mức độ an toàn của sinh cảnh và khả năng kết nối giữa các khu vực sống đều có vai trò quan trọng.
Khu bảo tồn rộng 3.182 ha, tạo cơ sở quản lý lâu dài
Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng được thành lập theo Quyết định số 3343/QĐ-UBND ngày 10/9/2026 của UBND tỉnh Ninh Bình, với tổng diện tích 3.182 ha. Trong đó, diện tích rừng tự nhiên trên núi đá vôi chiếm 3.016,81 ha. Khu vực nằm trên địa bàn các phường Lý Thường Kiệt, Tam Chúc và Nguyễn Úy.
Việc thành lập khu bảo tồn tạo cơ sở pháp lý và khoa học để quản lý, bảo vệ sinh cảnh của Voọc mông trắng, đồng thời góp phần hoàn thiện nền tảng cho hồ sơ cảnh quan văn hóa - sinh thái Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc.
Đáng chú ý, khu bảo tồn được tổ chức thành các phân khu chức năng nhằm đáp ứng những yêu cầu quản lý khác nhau. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt có diện tích 1.807,4 ha; phân khu phục hồi sinh thái rộng 1.358,8 ha; phân khu dịch vụ - hành chính có diện tích 15,8 ha.
Cách phân chia này hướng tới việc kết hợp bảo vệ các khu vực có giá trị sinh thái cao với phục hồi những vùng sinh cảnh cần được cải thiện và tổ chức các hoạt động quản lý phù hợp.
Việc xác lập ranh giới và cơ chế quản lý khu bảo tồn cũng tạo điều kiện để lực lượng chức năng tăng cường tuần tra, kiểm soát, phát hiện và xử lý các hành vi xâm hại tài nguyên rừng. Đặc biệt, cần hạn chế những tác động có nguy cơ làm chia cắt sinh cảnh, ảnh hưởng đến khả năng di chuyển và tồn tại của các đàn Voọc.
Bảo tồn đa dạng sinh học phải bắt đầu từ việc giữ gìn sinh cảnh
Đối với một loài linh trưởng có phạm vi phân bố tự nhiên hạn chế như Voọc mông trắng, bảo vệ cá thể không thể tách rời bảo vệ môi trường sống. Rừng núi đá vôi vừa là nơi cư trú, vừa cung cấp nguồn thức ăn và điều kiện sinh thái cần thiết cho sự tồn tại của các đàn Voọc.
Những tác động như săn bắt, đặt bẫy, suy giảm diện tích rừng và hoạt động khai thác đá có thể gây sức ép lên sinh cảnh. Khi môi trường sống bị thu hẹp hoặc chia cắt, các quần thể dễ bị cô lập, làm giảm khả năng duy trì và phát triển lâu dài.
Theo thông tin từ Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, kết quả điều tra giai đoạn 2022-2025 của Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên và Phát triển ghi nhận Việt Nam còn khoảng 562-570 cá thể Voọc mông trắng, thuộc 81-82 đàn tại 5/7 khu vực khảo sát. Khoảng 95% số cá thể được ghi nhận tập trung tại Ninh Bình.
Sự khác biệt giữa số liệu điều tra giai đoạn 2022-2025 và con số khoảng 540 cá thể được công bố tại lễ thành lập khu bảo tồn cho thấy cần tiếp tục duy trì hoạt động khảo sát, giám sát và cập nhật dữ liệu khoa học. Đây là cơ sở quan trọng để đánh giá xu hướng biến động quần thể, xác định những khu vực cần ưu tiên bảo vệ và xây dựng giải pháp phù hợp.
Khoa học và công nghệ hỗ trợ giám sát quần thể
Cùng với hoạt động tuần tra bảo vệ rừng, việc ứng dụng khoa học và công nghệ trong theo dõi các đàn Voọc có ý nghĩa thiết thực. Dữ liệu về số lượng cá thể, vị trí phân bố, tình trạng sinh cảnh và những thay đổi của môi trường tự nhiên sẽ giúp cơ quan quản lý có thêm căn cứ trong quá trình đánh giá hiệu quả bảo tồn.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất cũng tạo điều kiện để các nhà khoa học, tổ chức bảo tồn và cơ quan chức năng phối hợp nghiên cứu. Từ đó, những giải pháp bảo vệ không chỉ dừng ở việc ngăn chặn hành vi xâm hại rừng mà còn hướng tới phục hồi sinh cảnh, duy trì hành lang sinh thái và bảo vệ các quần thể trong dài hạn.
Người dân là một phần của chiến lược bảo tồn
Bảo tồn thiên nhiên khó đạt hiệu quả bền vững nếu thiếu sự tham gia của cộng đồng sống trong và xung quanh khu vực bảo tồn. Người dân địa phương là những người gắn bó trực tiếp với rừng, có điều kiện nhận biết những thay đổi của môi trường và có thể tham gia phát hiện các hành vi xâm hại tài nguyên thiên nhiên.
Do đó, cùng với tăng cường quản lý, cần chú trọng tuyên truyền, nâng cao nhận thức và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia bảo vệ rừng. Các hoạt động phát triển sinh kế phù hợp, gắn với bảo tồn và du lịch sinh thái có trách nhiệm, cũng là hướng tiếp cận cần được quan tâm.
Ngày 3/11/2026, Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng Ninh Bình và Công ty TNHH Đầu tư thương mại dịch vụ Tràng An đã ký thỏa thuận hợp tác về tuần tra bảo vệ rừng và bảo tồn thiên nhiên giai đoạn 2026-2030. Nội dung hợp tác hướng tới nâng cao năng lực quản lý, bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ quần thể Voọc mông trắng và sinh cảnh, đồng thời hỗ trợ nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển sinh kế bền vững.
Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc: Từ không gian sinh thái đến hồ sơ di sản thế giới
Bên cạnh ý nghĩa trực tiếp đối với bảo tồn Voọc mông trắng, khu bảo tồn Kim Bảng còn là một hợp phần quan trọng trong định hướng xây dựng hồ sơ cảnh quan văn hóa - sinh thái Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc.
Khu vực này hội tụ những giá trị về địa hình núi đá vôi, hệ sinh thái đất ngập nước, đa dạng sinh học và mối quan hệ lâu dài giữa con người với môi trường tự nhiên. Việc kết nối các khu vực không chỉ nhằm mở rộng phạm vi nghiên cứu mà còn hướng tới nhận diện những giá trị nổi bật của toàn bộ cảnh quan.
Từ chủ trương chuẩn bị hồ sơ đến bước đánh giá sơ bộ của UNESCO
Ngày 25/3/2026, Văn phòng Chính phủ thông báo ý kiến của Phó Thủ tướng Mai Văn Chính về việc thống nhất chủ trương chuẩn bị hồ sơ khoa học “Cảnh quan văn hóa - sinh thái Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc”, để xem xét đưa vào Danh sách dự kiến lập hồ sơ đề cử Di sản thế giới. UBND tỉnh Ninh Bình được giao chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành và cơ quan liên quan triển khai.
Ngày 30/3/2026, báo cáo tóm tắt về khu vực được đăng tải trên hệ thống thông tin của UNESCO. Tiếp đó, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam đề nghị Trung tâm Di sản Thế giới thực hiện đánh giá sơ bộ đối với hồ sơ khu cảnh quan này.
Theo thông tin được công bố ngày 22/10/2026 tại buổi lễ ở Ninh Bình, đề nghị đánh giá sơ bộ đã đáp ứng yêu cầu kỹ thuật và được chuyển tới các cơ quan tư vấn xem xét. Kết quả dự kiến có trước ngày 1/10/2027.
Cần nhấn mạnh, đánh giá sơ bộ là một bước trong quy trình chuẩn bị hồ sơ đề cử, không đồng nghĩa với việc khu vực đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Kết quả đánh giá sẽ giúp Việt Nam xác định rõ hơn những giá trị cần chứng minh, các tiêu chí có thể đáp ứng và những nội dung cần tiếp tục nghiên cứu trước khi xây dựng hồ sơ chính thức.
Theo quy trình của UNESCO, việc đánh giá sơ bộ còn xem xét các yếu tố như giá trị nổi bật toàn cầu, tính toàn vẹn, tính xác thực và yêu cầu bảo vệ, quản lý. Đây là những nội dung đòi hỏi luận cứ khoa học, dữ liệu thực địa và cơ chế bảo tồn có tính khả thi.
Mở rộng nghiên cứu, tăng tính liên kết cảnh quan
Ngày 1/11/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có tờ trình báo cáo Thủ tướng Chính phủ về việc chuẩn bị hồ sơ khoa học với sự phối hợp giữa Ninh Bình và Phú Thọ. Theo nội dung được công bố, phạm vi nghiên cứu dự kiến xem xét thêm các khu vực thuộc Lạc Thủy và An Nghĩa của tỉnh Phú Thọ.
Việc mở rộng nghiên cứu nhằm đánh giá đầy đủ hơn mối liên hệ về cảnh quan, sinh thái, tính liên tục của sinh cảnh và hành lang sinh thái. Đây là những yếu tố quan trọng khi xem xét một khu vực theo cách tiếp cận cảnh quan tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào một điểm bảo tồn riêng lẻ.
Trong quá trình này, Ninh Bình cần phối hợp chặt chẽ với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, các cơ quan chuyên môn và giới khoa học để rà soát giá trị nổi bật, hoàn thiện luận cứ và bảo đảm tính thống nhất của hồ sơ.
Bảo vệ thiên nhiên là nền tảng của giá trị di sản
Một hồ sơ di sản có chất lượng không chỉ được xây dựng từ những cảnh quan đẹp hay số liệu về đa dạng sinh học. Điều quan trọng hơn là khả năng chứng minh giá trị nổi bật, tính toàn vẹn của khu vực và hiệu quả của hệ thống bảo vệ, quản lý trong thực tế.
Với Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc, sự hiện diện của quần thể Voọc mông trắng cùng hệ sinh thái núi đá vôi, đất ngập nước và những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng tạo nên cơ sở quan trọng để nghiên cứu, đánh giá. Tuy nhiên, các giá trị ấy chỉ có thể được duy trì khi sinh cảnh được bảo vệ liên tục, các tác động tiêu cực được kiểm soát và hoạt động phát triển kinh tế không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên.
Việc thành lập Khu bảo tồn loài - sinh cảnh Voọc mông trắng Kim Bảng vì vậy không nên chỉ được nhìn nhận như một quyết định về tổ chức quản lý rừng. Đây còn là cam kết lâu dài đối với một loài linh trưởng đặc hữu, đối với hệ sinh thái núi đá vôi và đối với cộng đồng đang sinh sống trong không gian cảnh quan này.
Hành trình hướng tới danh hiệu Di sản thế giới vẫn còn nhiều bước nghiên cứu, thẩm định và hoàn thiện. Nhưng trước khi có bất kỳ sự công nhận quốc tế nào, giá trị lớn nhất của khu vực vẫn nằm ở việc bảo vệ được những gì đang hiện hữu: những cánh rừng tự nhiên, các đàn Voọc mông trắng và sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Đó cũng là nền tảng bền vững nhất để Ninh Bình gìn giữ tài sản sinh thái quý giá, đồng thời xây dựng một không gian di sản có ý nghĩa đối với các thế hệ hôm nay và mai sau.
Thể thao và Cuộc sống
.gif)
.gif)
.gif)
