HỒN LÀNG TRONG NHỮNG BÀN TAY GIỮ NGHỀ

Thứ sáu, 13/11/2026 - 09:07

Từ chiếc nón lá làng Chuông, sợi thuốc lào Tiên Lãng – Vĩnh Bảo, giọt nước mắm Nam Ô đến những sản phẩm mây tre đan Phú Vinh và tác phẩm thủ công mỹ nghệ Sơn Đồng, mỗi làng nghề là một miền ký ức được lưu giữ bằng bàn tay, kinh nghiệm và sự cần mẫn của người Việt. Trải qua nhiều biến động, những nghề truyền thống ấy vẫn tìm cách tồn tại, đổi mới và khẳng định giá trị trong đời sống hôm nay.

Làng Chuông – nơi những chiếc nón giữ hồn quê Việt

Bên dòng sông Đáy, thuộc vùng Thanh Oai, Hà Nội, làng Chuông từ lâu đã nổi tiếng với nghề làm nón lá. Câu ca dao “Muốn ăn cơm trắng cá trê/ Muốn đội nón tốt thì về làng Chuông” không chỉ là lời giới thiệu về một sản phẩm mà còn thể hiện niềm tự hào của người dân đối với nghề truyền thống đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Chiếc nón lá tưởng chừng giản dị nhưng để hoàn thiện phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ chọn lá, phơi, là phẳng, làm vành, xếp lá đến khâu nón, mỗi bước đều đòi hỏi sự tỉ mỉ. Lá phải có độ trắng, mỏng và đều; vành tre cần tròn, chắc; đường kim phải nhỏ, đều để chiếc nón vừa bền vừa đẹp. Chỉ một thao tác thiếu chính xác cũng có thể làm chiếc nón mất dáng.

HỒN LÀNG TRONG NHỮNG BÀN TAY GIỮ NGHỀ

Người thợ làng Chuông tỉ mỉ với từng công đoạn tạo nên chiếc nón lá truyền thống

Nghề làm nón ở làng Chuông từng tạo nên nhịp sống riêng của một vùng quê. Trong nhiều gia đình, người lớn tuổi truyền nghề cho con cháu; phụ nữ tranh thủ thời gian nông nhàn để làm nón; sản phẩm được đưa ra chợ, theo những chuyến hàng đến nhiều địa phương. Những phiên chợ nón cũng trở thành một nét sinh hoạt văn hóa đặc trưng.

Theo các tư liệu giới thiệu của cơ quan văn hóa Hà Nội, nghề nón làng Chuông có lịch sử hơn 300 năm. Trải qua thời gian, kiểu dáng và nhu cầu sử dụng đã thay đổi, nhưng người thợ vẫn duy trì những kỹ thuật cơ bản làm nên chất lượng sản phẩm. Ngày nay, bên cạnh nón phục vụ đời sống, các sản phẩm còn được phát triển theo hướng quà tặng, trang trí và phục vụ du lịch.

Giữ nghề làm nón không đơn thuần là giữ một vật dụng che nắng, che mưa. Đó còn là giữ hình ảnh thân thuộc của người phụ nữ Việt Nam, giữ kỹ thuật thủ công và một phần vẻ đẹp văn hóa làng quê.

Tiên Lãng – Vĩnh Bảo: vùng đất gắn với cây thuốc lào

Nhắc đến thuốc lào, nhiều người nghĩ ngay đến Tiên Lãng và Vĩnh Bảo, Hải Phòng. Đây là những vùng có truyền thống trồng và chế biến thuốc lào lâu đời, gắn với điều kiện thổ nhưỡng, kinh nghiệm canh tác và tập quán sinh hoạt của cư dân địa phương.

Cây thuốc lào trải qua nhiều công đoạn từ gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch đến sơ chế, phơi và chế biến thành sợi. Người làm nghề phải theo dõi thời điểm thu hoạch, độ già của lá và điều kiện phơi sấy để nguyên liệu đạt chất lượng. Kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều vụ mùa, nhiều thế hệ đã tạo nên đặc trưng của sản phẩm thuốc lào ở từng vùng.

Trong đó, thuốc lào Vĩnh Bảo và thuốc lào Tiên Lãng đã được xác lập chỉ dẫn địa lý, góp phần bảo vệ danh tiếng và nguồn gốc sản phẩm. Đây không chỉ là dấu hiệu nhận diện hàng hóa mà còn cho thấy giá trị của tri thức canh tác địa phương trong việc tạo dựng thương hiệu.

Cây thuốc lào gắn với tập quán canh tác và sinh kế lâu đời của người dân Tiên Lãng, Vĩnh Bảo

Tuy nhiên, khi nhắc đến nghề thuốc lào cũng cần nhìn nhận đầy đủ khía cạnh sức khỏe cộng đồng. Thuốc lào là sản phẩm chứa nicotine và có nguy cơ gây hại cho sức khỏe. Việc bảo tồn giá trị văn hóa, tri thức canh tác và sinh kế của người dân cần được đặt trong bối cảnh phát triển có trách nhiệm, không cổ súy việc sử dụng sản phẩm thuốc lá.

Vùng thuốc lào vì thế không chỉ gắn với một loại cây trồng đặc sản mà còn đặt ra bài toán chuyển đổi sinh kế, đa dạng hóa sản xuất và bảo đảm đời sống cho người dân khi nhận thức về tác hại của thuốc lá ngày càng được nâng cao.

Nam Ô – gìn giữ hương vị biển trong từng giọt nước mắm

Ở phía Tây Bắc thành phố Đà Nẵng, dưới chân đèo Hải Vân, làng nghề nước mắm Nam Ô lưu giữ một nghề truyền thống gắn bó mật thiết với đời sống cư dân ven biển. Từ nguồn cá cơm than đánh bắt tại vùng biển địa phương, người dân đã tạo nên sản phẩm nước mắm có màu cánh gián, hương thơm và vị đậm đà đặc trưng.

Nghề làm nước mắm không chỉ đòi hỏi nguyên liệu tốt mà còn phụ thuộc vào kinh nghiệm lựa cá, tỷ lệ muối, cách ủ và thời gian chượp. Những thùng, chum ủ mắm được chăm sóc theo quy trình riêng; người làm nghề phải theo dõi quá trình lên men, kiểm soát chất lượng để tạo ra sản phẩm đạt yêu cầu. Thời gian và kinh nghiệm là hai yếu tố không thể thiếu trong quá trình ấy.

Với người dân Nam Ô, làm nước mắm không chỉ là hoạt động sản xuất mà còn là một phần đời sống văn hóa của làng chài. Nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, gắn với những mùa cá, nhịp lao động trên biển và bữa cơm gia đình miền Trung.

Năm 2019, nghề làm nước mắm Nam Ô được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này góp phần khẳng định giá trị của một nghề truyền thống, đồng thời đặt ra trách nhiệm bảo tồn quy trình, tri thức dân gian và môi trường sản xuất.

Những chum, thùng ủ góp phần tạo nên hương vị đặc trưng của nước mắm Nam Ô

Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng và an toàn thực phẩm, các cơ sở làm nước mắm cần vừa giữ phương pháp truyền thống, vừa cải thiện điều kiện sản xuất, bao bì, nhãn hiệu và truy xuất nguồn gốc. Một thương hiệu làng nghề chỉ có thể phát triển lâu dài khi chất lượng sản phẩm đi cùng uy tín của người làm nghề.

Phú Vinh – sự tinh tế trong từng sợi mây, nan tre

Nếu chiếc nón làng Chuông thể hiện sự khéo léo qua từng đường kim thì nghề mây tre đan Phú Vinh (Hà Nội) lại cho thấy khả năng sáng tạo của người thợ qua những sợi mây, nan tre.

Trải qua hơn 400 năm gắn bó với nghề, người dân Phú Vinh đã tạo nên nhiều sản phẩm đa dạng: từ rổ, rá, giỏ, khay, đồ gia dụng đến các sản phẩm trang trí và thủ công mỹ nghệ. Những nguyên liệu gần gũi với thiên nhiên qua bàn tay người thợ trở thành những vật dụng có giá trị sử dụng và thẩm mỹ.

Để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh, người thợ phải lựa chọn nguyên liệu, xử lý độ dẻo, độ bền, chẻ và vót nan theo kích thước phù hợp. Kỹ thuật đan đòi hỏi sự chính xác, bởi mỗi kiểu sản phẩm có kết cấu và cách tạo hình khác nhau. Với những mặt hàng mỹ nghệ, độ tinh xảo của đường đan và sự hài hòa trong hoa văn càng trở nên quan trọng.

Điểm đáng chú ý của Phú Vinh là khả năng phát triển từ nghề đan lát phục vụ sinh hoạt thành nghề sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ. Những sản phẩm mới được cải tiến về kiểu dáng, công năng và cách phối hợp chất liệu, giúp nghề truyền thống tiếp cận thêm các nhóm khách hàng.

Người thợ cần mẫn tạo hình sản phẩm từ những sợi mây, nan tre

Trong xu hướng tiêu dùng quan tâm hơn đến vật liệu tự nhiên và sản phẩm thân thiện với môi trường, mây tre đan có cơ hội tìm lại vị trí trong không gian sống hiện đại. Nhưng để cơ hội ấy trở thành sinh kế bền vững, người thợ cần được hỗ trợ về thiết kế, tiêu chuẩn chất lượng, xây dựng thương hiệu và thị trường tiêu thụ.

Sơn Đồng – khi bàn tay người thợ tạo nên tác phẩm mỹ nghệ

Trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ, làng nghề Sơn Đồng, Hà Nội là một địa danh tiêu biểu với nghề điêu khắc, sơn son thếp vàng và chế tác đồ thờ, tượng thờ. Những sản phẩm ở đây không chỉ đòi hỏi kỹ thuật tạo hình mà còn gắn với không gian văn hóa, tín ngưỡng và mỹ thuật truyền thống.

Từ khối gỗ ban đầu, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn: chọn gỗ, tạo dáng, đục chạm, làm nhẵn, sơn phủ và hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều cần sự chính xác và hiểu biết về hình khối, tỷ lệ, đường nét. Với những sản phẩm có yêu cầu mỹ thuật cao, người thợ còn phải nắm được quy chuẩn tạo hình và ý nghĩa của từng họa tiết.

Điều làm nên giá trị của sản phẩm Sơn Đồng là sự kết hợp giữa kỹ thuật thủ công và quan niệm thẩm mỹ truyền thống. Những đường chạm, lớp sơn, sắc vàng và hình tượng được thể hiện theo kinh nghiệm của nghệ nhân, tạo nên dấu ấn riêng của làng nghề.

Trong đời sống hôm nay, sản phẩm thủ công mỹ nghệ không chỉ phục vụ nhu cầu tín ngưỡng mà còn góp mặt trong không gian kiến trúc, văn hóa và sưu tầm. Sự phát triển của thị trường mở ra cơ hội cho người làm nghề, nhưng cũng đòi hỏi việc gìn giữ kỹ thuật, chất lượng và bản sắc trước áp lực sản xuất hàng loạt.

Giữ nghề để những giá trị truyền thống tiếp tục sống

Năm nhóm nghề, năm câu chuyện khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm: giá trị của làng nghề được tạo nên từ bàn tay con người và tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Chiếc nón làng Chuông, sản phẩm thuốc lào Tiên Lãng – Vĩnh Bảo, giọt nước mắm Nam Ô, đồ mây tre đan Phú Vinh hay tác phẩm mỹ nghệ Sơn Đồng đều mang dấu ấn của vùng đất và cộng đồng đã làm ra chúng. Đó không chỉ là hàng hóa, mà còn là kết tinh của kinh nghiệm lao động, điều kiện tự nhiên, tập quán và bản sắc địa phương.

Dẫu vậy, làng nghề truyền thống đang đứng trước nhiều thách thức. Sản phẩm công nghiệp cạnh tranh về giá và tốc độ; thị hiếu tiêu dùng thay đổi; nguyên liệu, thị trường đầu ra và lực lượng lao động kế cận chưa phải lúc nào cũng ổn định. Không ít người trẻ lựa chọn công việc khác, khiến việc truyền nghề trở thành nỗi trăn trở của nhiều nghệ nhân.

Bảo tồn làng nghề vì thế không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ sản phẩm hay tổ chức hoạt động tham quan. Điều quan trọng hơn là tạo điều kiện để người làm nghề có thu nhập, sản phẩm có thị trường và người trẻ nhìn thấy tương lai trong nghề truyền thống của quê hương.

Đổi mới mẫu mã, cải tiến quy trình, xây dựng thương hiệu, phát triển thương mại điện tử và kết nối với du lịch trải nghiệm là những hướng đi cần được quan tâm. Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là đánh mất bản sắc. Kỹ thuật cốt lõi, chất liệu đặc trưng và tri thức dân gian làm nên tên tuổi của mỗi làng nghề cần được gìn giữ trong quá trình phát triển.

Nhìn những người thợ cần mẫn bên khung nón, sợi mây, chum mắm hay khối gỗ đang thành hình, có thể thấy sức sống của làng nghề bắt đầu từ những điều bình dị. Đó là sự kiên trì, niềm tự hào về nghề và mong muốn trao truyền những kỹ năng đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Giữ nghề, suy cho cùng, không chỉ là giữ lại cách làm ra một sản phẩm. Đó còn là giữ ký ức, bản sắc và tinh thần lao động của người Việt. Khi người thợ còn sống được bằng nghề, khi người trẻ còn muốn học nghề và sản phẩm truyền thống vẫn có chỗ đứng trong đời sống hiện đại, hồn làng sẽ tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa.

Trạng Nguyên tuổi 13 năm 2025

Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam: Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng bền vững

Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam được thông qua với sự đồng thuận cao, tạo khuôn khổ pháp...
×