Bảy thập kỷ qua, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương (DFS) đã ghi lại bằng hình ảnh những bước chuyển mình của đất nước, từ chiến tranh, xây dựng và tái thiết đến công cuộc đổi mới và đời sống đương đại. Nhân dịp kỷ niệm 70 năm thành lập (1956-2026), hành trình của Hãng không chỉ gợi nhắc một di sản điện ảnh giàu giá trị lịch sử, mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm bảo tồn, đổi mới và đưa những thước phim có giá trị đến gần hơn với công chúng hôm nay.
Bảy thập kỷ ghi lại lịch sử bằng ngôn ngữ điện ảnh
Ngày 30/10/2026, tại Hà Nội, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương tổ chức lễ kỷ niệm 70 năm thành lập. Tham dự sự kiện có nguyên Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Tuấn Anh; Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, PGS.TS Bùi Hoài Sơn; Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy, cùng đại diện lãnh đạo các cơ quan, đơn vị và nhiều thế hệ cán bộ, nghệ sĩ, người lao động của Hãng.
Sự kiện là dịp nhìn lại một chặng đường mà giá trị không chỉ được tính bằng số lượng phim đã sản xuất, mà còn bằng những gì các thế hệ làm phim để lại cho lịch sử và đời sống tinh thần của xã hội.
Theo thông tin được công bố tại lễ kỷ niệm, trong 70 năm hoạt động, Hãng phim đã sản xuất hơn 1.500 phim thời sự, phóng sự, trên 2.300 phim tài liệu và hơn 300 phim khoa học. Đằng sau những con số ấy là một kho tư liệu hình ảnh phản ánh nhiều giai đoạn lịch sử, những biến chuyển của đất nước và cuộc sống của con người Việt Nam.
Đó là giá trị đặc biệt của điện ảnh tài liệu. Khác với những hình thức kể chuyện hư cấu, phim tài liệu lấy hiện thực làm điểm xuất phát, đòi hỏi người làm phim phải quan sát, tiếp cận, ghi nhận và lựa chọn cách thể hiện sự thật bằng ngôn ngữ điện ảnh. Một khuôn hình về đời sống lao động, một hình ảnh từ chiến trường hay một câu chuyện về con người bình dị đều có thể trở thành tư liệu quý khi thời gian trôi qua.
Vì vậy, mỗi tác phẩm không chỉ có đời sống trong thời điểm ra đời. Khi được lưu giữ và tiếp cận đúng cách, những thước phim còn có thể trở thành nguồn tư liệu cho nghiên cứu lịch sử, giáo dục, văn hóa và các thế hệ khán giả sau này.
70 năm qua, Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương góp phần lưu giữ những hình ảnh chân thực về đất nước và con người Việt Nam (Ảnh: Cổng Thông tin điện tử Bộ VHTTDL)
Từ Xưởng phim Thời sự Tài liệu đến một thương hiệu điện ảnh quốc gia
Những dấu mốc hình thành và phát triển
Lịch sử của Hãng phim gắn với tiến trình hình thành nền điện ảnh cách mạng Việt Nam. Ngày 15/3/1953, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 147/SL, đặt nền móng cho nền điện ảnh cách mạng. Đến năm 1956, Xưởng phim Thời sự Tài liệu được tách ra từ Xưởng phim Việt Nam, trở thành đơn vị độc lập, mở đầu hành trình phát triển của Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương ngày nay.
Trong những năm đầu, điều kiện sản xuất còn nhiều thiếu thốn. Máy móc, thiết bị và phương tiện làm phim chưa thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của công việc, nhưng đội ngũ làm phim vẫn duy trì hoạt động, ghi lại công cuộc khôi phục kinh tế, xây dựng đất nước và những phong trào xã hội. Theo tư liệu lịch sử được Báo Nhân Dân giới thiệu, thời kỳ này, xưởng phim sản xuất khoảng 25 bộ phim thời sự, phóng sự mỗi năm.
Khi chiến tranh diễn ra, máy quay phim trở thành phương tiện ghi lại những hình ảnh trực tiếp từ chiến trường. Những người làm phim không chỉ thực hiện nhiệm vụ sáng tạo nghệ thuật mà còn đối diện với hiểm nguy để đưa sự thật của cuộc chiến đến với công chúng. Những hình ảnh được ghi lại trong hoàn cảnh đặc biệt ấy ngày nay mang giá trị tư liệu không thể thay thế.
Sau khi đất nước thống nhất, nhiệm vụ của Hãng tiếp tục mở rộng. Ống kính hướng về công cuộc khôi phục, xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, phản ánh những đổi thay trong đời sống, những vấn đề đặt ra trong quá trình phát triển và những con người đang góp phần tạo nên diện mạo mới của đất nước.
Ngày 30/3/1989, đơn vị chính thức mang tên Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương. Năm 1998, mô hình doanh nghiệp nhà nước hoạt động công ích được hình thành; đến năm 2010, Hãng chuyển đổi sang mô hình Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương.
Những thay đổi về tổ chức và phương thức hoạt động phản ánh yêu cầu thích ứng qua từng giai đoạn, trong khi nhiệm vụ cốt lõi vẫn là sản xuất những tác phẩm tài liệu, khoa học có giá trị và thực hiện các nhiệm vụ chính trị, văn hóa được giao.
Những tác phẩm vượt qua giới hạn của thời gian
Trong hành trình ấy, nhiều bộ phim của Hãng đã trở thành những dấu mốc đáng nhớ của điện ảnh tài liệu Việt Nam. Có thể kể đến Chuyện tử tế, Tiếng vĩ cầm ở Mỹ Lai, Nơi chiến tranh đã đi qua, Trở lại Ngư Thủy, Chị Năm khùng, Vì cuộc sống bình yên, Những nẻo đường công lý và Chốn quê.
Mỗi tác phẩm tiếp cận hiện thực từ một góc nhìn riêng, nhưng cùng gặp nhau ở nỗ lực phản ánh con người, xã hội và những vấn đề có ý nghĩa đối với cộng đồng. Có bộ phim trở lại với những ký ức chiến tranh, có tác phẩm đặt ra câu hỏi về cách ứng xử giữa con người với con người, cũng có những bộ phim đi sâu vào những câu chuyện đời thường ít được chú ý.
Sức sống của phim tài liệu nằm ở khả năng khiến người xem suy nghĩ về những điều tưởng như đã quen thuộc. Một nhân vật bình dị có thể mở ra câu chuyện lớn về xã hội; một sự kiện đã qua có thể giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về những lựa chọn, hy sinh và khát vọng của thế hệ đi trước.
Không chỉ có giá trị trong nước, nhiều tác phẩm của Hãng còn được ghi nhận tại các liên hoan phim quốc tế. Theo số liệu được công bố tại lễ kỷ niệm, Hãng từng giành 4 Huy chương Vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Moskva, giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan phim Quốc tế Leipzig, giải Nhất tại Liên hoan phim Quốc tế Môi trường ở Đức, giải Nhất tại Liên hoan phim Quốc tế Goias ở Brazil và 5 giải Phim ngắn xuất sắc nhất tại Liên hoan phim châu Á - Thái Bình Dương.
Những giải thưởng ấy không chỉ là sự ghi nhận dành cho từng tác phẩm, mà còn cho thấy phim tài liệu Việt Nam có khả năng đối thoại với công chúng quốc tế bằng những câu chuyện mang bản sắc riêng.
Di sản lớn nhất là con người và trách nhiệm với sự thật
Một hãng phim có thể sở hữu kho tư liệu đồ sộ, nhưng sức sống của di sản trước hết được tạo nên bởi con người. Trong 70 năm, Hãng phim đã bồi đắp đội ngũ qua năm thế hệ làm phim, với 16 Nghệ sĩ Nhân dân, 47 Nghệ sĩ Ưu tú, một Giải thưởng Hồ Chí Minh và 14 Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật.
Đây là kết quả của một quá trình lao động nghệ thuật lâu dài, trong đó kinh nghiệm nghề nghiệp được truyền lại, đồng thời mỗi thế hệ phải tìm cách tiếp cận hiện thực bằng tư duy và phương tiện phù hợp với thời đại mình.
Đội ngũ nghệ sĩ, nhà quay phim, biên kịch, đạo diễn, kỹ thuật viên và những người làm công tác hậu kỳ đều có vai trò trong việc tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh. Với phim tài liệu, yêu cầu về sự chính xác và trách nhiệm càng trở nên quan trọng bởi mỗi hình ảnh, lời kể và chi tiết được đưa vào phim đều có thể trở thành một phần của ký ức xã hội.
Tại lễ kỷ niệm, Chủ tịch Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương, NSƯT Nguyễn Quang Tuấn, nhấn mạnh trách nhiệm tiếp nối di sản mà các thế hệ đi trước đã tạo dựng. Nếu những người làm phim trước đây từng cầm máy giữa chiến trường để ghi lại sự thật lịch sử, thì thế hệ hôm nay phải làm chủ công nghệ, giữ vững bản lĩnh nghề nghiệp và tiếp tục bảo vệ giá trị nhân văn trong các tác phẩm.
Đó cũng là lời nhắc về một đặc thù của nghề làm phim tài liệu: công nghệ có thể thay đổi, phương thức sản xuất và phát hành có thể khác trước, nhưng sự tôn trọng hiện thực vẫn phải là nền tảng. Không có kỹ thuật hiện đại nào có thể thay thế trách nhiệm của người làm phim trước nhân vật, sự kiện và công chúng.
Điện ảnh tài liệu và khoa học trước yêu cầu đổi mới
Khi công chúng thay đổi cách tiếp cận nội dung
Bước vào môi trường truyền thông số, phim tài liệu và phim khoa học đứng trước những thay đổi lớn về thói quen tiếp nhận của công chúng. Người xem có nhiều lựa chọn hơn, thời gian dành cho mỗi nội dung có xu hướng phân tán, trong khi các nền tảng trực tuyến tạo ra những phương thức tiếp cận mới.
Điều đó đặt ra yêu cầu đổi mới không chỉ ở thiết bị sản xuất mà còn ở cách kể chuyện, tổ chức nội dung và phổ biến tác phẩm. Một bộ phim có giá trị cần được tiếp cận bởi công chúng, thay vì chỉ tồn tại trong kho lưu trữ hoặc giới hạn trong những dịp trình chiếu chuyên biệt.
Với phim tài liệu, đổi mới không đồng nghĩa với chạy theo xu hướng ngắn hạn. Điều quan trọng là tìm được cách kể phù hợp để những vấn đề có chiều sâu vẫn có thể đến với nhiều nhóm khán giả, đặc biệt là người trẻ. Những câu chuyện lịch sử, nhân vật và sự kiện có thể được giới thiệu qua các chương trình chiếu phim, hoạt động giáo dục, nền tảng số và những hình thức truyền thông phù hợp.
Phim khoa học cũng có vai trò riêng trong bối cảnh ấy. Bằng ngôn ngữ hình ảnh, phim có thể giúp công chúng tiếp cận những vấn đề phức tạp của tự nhiên, môi trường, sức khỏe, công nghệ và đời sống. Giá trị của phim khoa học không chỉ nằm ở việc cung cấp thông tin mà còn ở khả năng khơi gợi tinh thần tìm hiểu, khám phá và tư duy có căn cứ.
Số hóa kho tư liệu – nhiệm vụ không thể trì hoãn
Một trong những yêu cầu quan trọng được Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh tại buổi lễ là bảo quản, số hóa và phát huy giá trị kho tư liệu điện ảnh.
Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài. Những thước phim được ghi lại từ nhiều thập kỷ trước không chỉ chứa đựng nội dung hình ảnh mà còn lưu giữ dấu vết của một thời đại. Nếu không được bảo quản đúng cách, tư liệu có thể xuống cấp, hư hỏng hoặc mất đi khả năng khai thác.
Số hóa vì vậy không đơn thuần là chuyển đổi định dạng lưu trữ. Công việc này cần đi cùng quá trình kiểm kê, phân loại, mô tả nội dung, xác định nguồn gốc, xây dựng dữ liệu quản lý và tổ chức quyền truy cập phù hợp. Khi được thực hiện bài bản, kho phim có thể trở thành nguồn tư liệu hữu ích hơn cho nghiên cứu, giáo dục, sản xuất sáng tạo và quảng bá văn hóa.
Tuy nhiên, số hóa mới là một phần của quá trình bảo tồn. Việc duy trì điều kiện lưu trữ, bảo đảm chất lượng bản gốc, bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan, cũng như xây dựng phương án khai thác lâu dài đều cần được quan tâm đồng bộ.
Tiếp nối 70 năm bằng những tác phẩm có giá trị với công chúng
Phát biểu tại lễ kỷ niệm, Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy đề nghị Hãng phim tiếp tục nâng cao chất lượng tư tưởng, nghệ thuật và giá trị khoa học của các tác phẩm; đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới phương thức phổ biến phim và chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ, nghệ sĩ, người lao động.
Những định hướng này cho thấy yêu cầu đặt ra trong giai đoạn mới không chỉ là giữ gìn thành tựu đã có, mà còn phải tạo ra những tác phẩm có khả năng phản ánh chân thực đời sống hôm nay. Bởi nếu di sản chỉ được nhìn nhận như một phần quá khứ, nó sẽ khó phát huy đầy đủ giá trị trong hiện tại.
Bảy mươi năm trước, những người làm phim đã ghi lại hình ảnh đất nước bằng những phương tiện còn hạn chế. Ngày nay, công nghệ mở ra nhiều khả năng mới, nhưng cũng đặt người làm phim trước những đòi hỏi khắt khe hơn về chất lượng, tính xác thực và khả năng tiếp cận công chúng.
Hành trình 70 năm của Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương vì thế không chỉ là câu chuyện về một đơn vị nghệ thuật, mà còn là câu chuyện về trách nhiệm gìn giữ ký ức dân tộc. Những thước phim có giá trị không khép lại khi màn hình tối đi. Chúng tiếp tục sống trong tư liệu lịch sử, trong nhận thức của người xem và trong cách các thế hệ hiểu về đất nước, con người Việt Nam.
Giữ gìn di sản là để quá khứ không bị lãng quên; đổi mới sáng tạo là để những giá trị ấy tiếp tục có mặt trong đời sống hôm nay. Đó chính là thử thách và cũng là sứ mệnh của Hãng phim trong chặng đường tiếp theo.
Thể thao và Cuộc sống
.gif)
.gif)
.gif)
