Di sản Thăng Long – Hà Nội lan tỏa từ không gian văn hóa đến đời sống cộng đồng

Hà Nội đang trải qua những ngày sôi động với chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật diễn ra tại các không gian di sản, khu phố cổ và thiết chế văn hóa của Thủ đô. Từ Hoàng thành Thăng Long đến Văn Miếu – Quốc Tử Giám, những giá trị lịch sử được làm mới bằng nghệ thuật, sáng tạo và trải nghiệm, qua đó mở rộng kết nối giữa di sản, du lịch và đời sống đương đại.

Khi di sản trở thành không gian sống

Diễn ra từ ngày 11 đến 20/9, Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II với chủ đề “Dòng chảy di sản – Heritage Flow” đang tạo nên một không khí văn hóa sôi động tại nhiều địa điểm của Thủ đô. So với cách tiếp cận thuần túy trưng bày, giới thiệu di sản, Festival năm nay mở rộng không gian tổ chức, đưa các hoạt động văn hóa, nghệ thuật đến gần hơn với cộng đồng và du khách.

Tại Hoàng thành Thăng Long, những giá trị lịch sử và văn hóa của vùng đất nghìn năm văn hiến được chuyển tải qua nhiều chương trình nghệ thuật, trong đó chất liệu truyền thống được đặt trong sự tương tác với ngôn ngữ sân khấu, âm nhạc và sáng tạo đương đại. Cách kể mới giúp những câu chuyện vốn gắn với lịch sử Thăng Long – Hà Nội trở nên gần gũi hơn, đặc biệt với công chúng trẻ, đồng thời tạo thêm những trải nghiệm mới cho du khách khi khám phá di sản.

Trong khi đó, tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, chương trình “Nét Kinh kỳ – Hà Nội 36 phố phường” đưa công chúng trở lại không gian văn hóa đặc trưng của đất Kinh kỳ thông qua câu chuyện về 36 phố phường, nghề thủ công truyền thống và những dấu ấn văn hóa được hình thành qua nhiều thế hệ. Điểm đáng chú ý là di sản không chỉ được nhìn ngắm hay tiếp nhận một chiều, mà trở thành không gian để người dân và du khách trực tiếp trải nghiệm, tương tác và khám phá.

“Dòng chảy di sản” mở ra cách tiếp cận mới, đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với thế hệ trẻ.

Từ Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám đến các khu phố cổ và những không gian văn hóa khác, Festival đang cho thấy một hướng tiếp cận ngày càng rõ nét: di sản không phải là những giá trị bất động nằm trong quá khứ mà có thể tiếp tục được sáng tạo, kể lại và trao truyền trong đời sống hiện tại. Khi công chúng được tham gia vào quá trình trải nghiệm, khoảng cách giữa di sản và đời sống đương đại cũng được thu hẹp.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội, đánh giá Festival Thăng Long – Hà Nội lần thứ II có bước tiến tích cực so với kỳ tổ chức trước. Theo ông, điểm đáng ghi nhận là Festival không chỉ giới hạn trong một vài ngày hay một vài địa điểm mà hướng tới một chuỗi hoạt động đa dạng, lấy sự sáng tạo cùng những giá trị văn hóa, lịch sử của Thăng Long – Hà Nội làm trung tâm. Từ đó, tinh thần sáng tạo có điều kiện lan tỏa rộng hơn trong đời sống văn hóa của thành phố.

Từ sự kiện văn hóa đến thương hiệu điểm đến

Sức hấp dẫn của các sự kiện văn hóa đối với Hà Nội không chỉ nằm ở số lượng chương trình được tổ chức mà còn ở khả năng tạo ra những trải nghiệm mới cho người dân và du khách. Khi một di sản được tiếp cận bằng nhiều phương thức khác nhau, từ nghệ thuật trình diễn, triển lãm đến trải nghiệm nghề thủ công và các hoạt động cộng đồng, giá trị của di sản có thêm cơ hội được nhận diện trong đời sống đương đại.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Hà Nội giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa Việt Nam và những hoạt động sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô vì thế có sức lan tỏa rộng. Từ năm 2019 đến nay, thành phố đã triển khai nhiều chương trình, hình thành các không gian sáng tạo, tổ chức Lễ hội Thiết kế sáng tạo, Festival Thăng Long – Hà Nội cùng nhiều hoạt động nghệ thuật khác. Quá trình này từng bước tạo nên một môi trường để các giá trị văn hóa truyền thống được tiếp cận bằng tư duy sáng tạo mới.

Đáng chú ý, các sự kiện văn hóa của Hà Nội ngày càng có xu hướng chuyển từ cách tổ chức nặng về tính hành chính sang mô hình coi trọng sự tham gia của nghệ sĩ, cộng đồng và người dân. Đây là sự thay đổi có ý nghĩa bởi khi người dân không chỉ là khán giả mà trở thành chủ thể tham gia, sự kiện văn hóa có khả năng tạo ra sức sống lâu dài hơn, đồng thời hình thành sự gắn kết tự nhiên giữa cộng đồng với không gian di sản.

Ở góc độ phát triển du lịch, cách làm này cũng mở ra cơ hội để Hà Nội xây dựng những sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu. Một di tích lịch sử có thể trở thành điểm đến nghệ thuật; một khu phố cổ có thể trở thành không gian kể chuyện về nghề và con người; một lễ hội có thể trở thành cầu nối giữa nghệ nhân, nghệ sĩ, người dân và du khách. Khi đó, giá trị kinh tế của văn hóa không tách rời giá trị xã hội và bản sắc của cộng đồng.

Đây cũng là nền tảng để Hà Nội tiếp tục củng cố thương hiệu văn hóa của Thủ đô và từng bước phát triển công nghiệp văn hóa trên cơ sở những lợi thế riêng có. Di sản, nghệ thuật, sáng tạo và du lịch có thể bổ trợ cho nhau, tạo thành một hệ sinh thái trong đó các giá trị văn hóa được bảo tồn nhưng đồng thời được khai thác theo những cách thức phù hợp với nhu cầu của xã hội hiện đại.

Để “Dòng chảy di sản” tiếp tục lan xa

Điều quan trọng nhất đối với một Festival di sản không chỉ là tạo nên một chuỗi sự kiện hấp dẫn trong thời gian diễn ra chương trình, mà còn phải tạo được những giá trị tiếp nối sau khi sự kiện khép lại. Với Hà Nội, đây càng là vấn đề có ý nghĩa bởi Thủ đô sở hữu hệ thống di sản phong phú, từ di tích lịch sử, kiến trúc, phố nghề, làng nghề đến các giá trị văn hóa phi vật thể được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong dòng chảy đó, việc kết nối di sản với sáng tạo nghệ thuật có thể tạo ra những phương thức kể chuyện mới. Những câu chuyện về lịch sử Thăng Long, về các tuyến phố nghề, về đời sống của cư dân Hà Nội xưa có thể tiếp tục được chuyển hóa thành các sản phẩm văn hóa, chương trình nghệ thuật, hoạt động giáo dục và trải nghiệm du lịch. Khi những giá trị ấy được kể bằng ngôn ngữ phù hợp với công chúng hôm nay, đặc biệt là thế hệ trẻ, di sản sẽ có thêm cơ hội được tiếp nhận và trao truyền.

Sự kết nối giữa nghệ nhân và nghệ sĩ trẻ, giữa không gian truyền thống và các hình thức sáng tạo đương đại, giữa người dân và du khách cũng tạo ra những tương tác mới. Người dân có thể trở thành chủ thể kể câu chuyện về chính nơi mình sinh sống; nghệ nhân có thêm cơ hội giới thiệu giá trị của nghề; nghệ sĩ có không gian để sáng tạo; còn du khách được tiếp cận Hà Nội không chỉ qua những điểm tham quan mà bằng những trải nghiệm văn hóa cụ thể.

Từ góc nhìn đó, “Dòng chảy di sản” không đơn thuần là tên gọi của một Festival. Đó còn là cách Hà Nội đang tìm kiếm phương thức đưa những giá trị của quá khứ bước vào đời sống hiện tại, để di sản trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo và nguồn lực cho phát triển. Khi truyền thống gặp gỡ nghệ thuật đương đại, khi di sản được kết nối với du lịch và khi cộng đồng trở thành một phần của quá trình sáng tạo, những giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn có khả năng tiếp tục sinh trưởng.

Đó cũng chính là hướng đi để Hà Nội xây dựng một thương hiệu điểm đến dựa trên chiều sâu văn hóa: một Hà Nội có lịch sử nhưng không đứng yên trong lịch sử; một Hà Nội bảo tồn di sản nhưng đồng thời biết làm mới di sản; một Hà Nội để người dân và du khách cùng tham gia vào dòng chảy văn hóa của thành phố.

Tuệ An