Khi nghệ thuật biểu diễn trở thành một phần của kinh tế sáng tạo
Một chương trình nghệ thuật hôm nay không còn đơn thuần được tạo ra để phục vụ một đêm diễn. Phía sau ánh đèn sân khấu là cả chuỗi giá trị gồm sáng tác, biểu diễn, sản xuất, đầu tư, truyền thông, phân phối nội dung, bán vé, khai thác nền tảng số và thương mại hóa hình ảnh nghệ sĩ. Khi quy mô thị trường ngày càng mở rộng, tác phẩm và cuộc biểu diễn đồng thời trở thành tài sản văn hóa và tài sản kinh tế. Vì thế, bản quyền nghệ thuật biểu diễn không còn là câu chuyện riêng của tác giả hay nghệ sĩ mà đã trở thành một cấu phần quan trọng của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.
Trong Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Chính phủ xác định nghệ thuật biểu diễn là một trong 10 ngành công nghiệp văn hóa của Việt Nam. Chiến lược nhấn mạnh đặc trưng của các ngành này là sự kết hợp giữa văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ để tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có giá trị kinh tế và văn hóa.
Điều đó cho thấy vị thế của nghệ thuật biểu diễn đang thay đổi. Một bài hát, một kịch bản sân khấu, một tiết mục biểu diễn hay một chương trình được đầu tư công phu đều có thể tiếp tục tạo ra giá trị sau khi sân khấu khép lại, thông qua bản ghi âm, ghi hình, nền tảng trực tuyến, truyền hình, mạng xã hội hoặc các hình thức khai thác thương mại khác. Nhưng để giá trị ấy quay trở lại với người sáng tạo và những chủ thể có quyền, hệ thống bản quyền phải đi cùng ngay từ quá trình sáng tạo.
Thị trường biểu diễn tăng tốc, bài toán bản quyền trở nên phức tạp
Từ sân khấu truyền thống đến hệ sinh thái đa nền tảng. Những năm gần đây, thị trường nghệ thuật biểu diễn Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện ngày càng nhiều chương trình có quy mô lớn, được đầu tư bài bản về âm nhạc, sân khấu, công nghệ trình diễn và truyền thông. Các concert của nghệ sĩ Việt, những chương trình âm nhạc được sản xuất theo mô hình giải trí mới, các lễ hội âm nhạc và sự kiện có sự tham gia của nghệ sĩ quốc tế đang mở rộng đáng kể không gian thưởng thức của công chúng.
Những sân khấu lớn mở rộng không gian sáng tạo và đặt ra yêu cầu mới về bảo vệ bản quyền (Ảnh: Cổng Thông tin điện tử Bộ VHTTDL)
Sự phát triển này đồng thời làm thay đổi cách một tác phẩm được khai thác. Một ca khúc có thể xuất hiện trong chương trình trực tiếp, sau đó được ghi hình, đăng tải trên nền tảng số, cắt thành video ngắn, sử dụng trong nội dung quảng bá hoặc tiếp tục được phân phối trên các dịch vụ nghe nhạc. Một cuộc biểu diễn cũng có thể tạo ra nhiều lớp quyền liên quan đến nghệ sĩ biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi, đơn vị tổ chức và các chủ thể sở hữu quyền khác.
Theo pháp luật sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và quyền liên quan bao gồm nhiều đối tượng gắn trực tiếp với lĩnh vực biểu diễn như tác phẩm âm nhạc, tác phẩm sân khấu, cuộc biểu diễn, bản ghi âm và bản ghi hình. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 tiếp tục hoàn thiện hệ thống bảo hộ đối với các nhóm quyền này.
Vì vậy, câu chuyện bản quyền trong một chương trình nghệ thuật không thể chỉ dừng ở việc “xin phép sử dụng bài hát”. Điều cần xác định là ai sở hữu quyền, ai được phép khai thác, phạm vi khai thác đến đâu, thời hạn bao lâu, trên nền tảng nào và cơ chế phân chia lợi ích giữa các bên được thực hiện như thế nào.
Công nghệ mở rộng cơ hội nhưng cũng tạo thêm rủi ro. Chuyển đổi số đang tạo ra những phương thức mới để nghệ sĩ tiếp cận công chúng. Vé điện tử, livestream, nền tảng video, mạng xã hội, dữ liệu khán giả và các công cụ sản xuất nội dung số giúp chương trình biểu diễn có thể vượt khỏi giới hạn của một địa điểm và một thời điểm cụ thể.
Tuy nhiên, chính khả năng sao chép và phân phối với tốc độ rất cao của môi trường số cũng khiến nguy cơ xâm phạm quyền tăng lên. Một nội dung được phát trực tiếp có thể nhanh chóng bị ghi lại, cắt ghép và đăng tải trên nhiều nền tảng khác nhau. Một đoạn biểu diễn có thể được sử dụng lại trong video thương mại mà không có thỏa thuận phù hợp. Khi nội dung được chia nhỏ và lan truyền qua nhiều tài khoản, việc xác định nguồn phát sinh và chủ thể quyền càng trở nên khó khăn.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo tiếp tục mở rộng phạm vi của vấn đề. Tại Diễn đàn Bản quyền Việt Nam – Hàn Quốc 2026, cơ quan quản lý bản quyền của hai nước đã tập trung thảo luận về bảo vệ bản quyền trong ngành công nghiệp nội dung trong thời đại số và AI. Điều đó cho thấy AI đang trở thành một vấn đề chính sách bản quyền được quan tâm ở cả Việt Nam và quốc tế.
Khung pháp lý mới và bước tiến về tiền bản quyền
Nghị định 287/2026/NĐ-CP tạo thêm cơ sở pháp lý. Một bước phát triển đáng chú ý trong năm 2026 là Chính phủ ban hành Nghị định 287/2026/NĐ-CP ngày 17/7/2026, quy định về tiền bản quyền trong các lĩnh vực điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, nghệ thuật biểu diễn, báo chí và xuất bản. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/9/2026.
Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Nghị định gồm 7 chương, 21 điều và dành một chương quy định về tiền bản quyền trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn. Đây là bước hoàn thiện quan trọng trong việc cụ thể hóa cơ chế trả tiền bản quyền theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.
Sự xuất hiện của quy định mới có ý nghĩa không chỉ về mặt pháp lý mà còn về mặt kinh tế. Khi quyền khai thác tác phẩm và cuộc biểu diễn được xác định rõ hơn, bản quyền có thể được nhìn nhận đúng như một loại tài sản có khả năng tạo ra dòng doanh thu. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các chương trình nghệ thuật được đầu tư lớn, nơi chi phí sáng tạo, sản xuất và phân phối ngày càng cao.
Hoàn thiện pháp luật phải đi cùng khả năng thực thi. Nghị định mới tạo thêm cơ sở pháp lý, nhưng hiệu quả bảo vệ bản quyền cuối cùng vẫn phụ thuộc nhiều vào khả năng thực thi. Với nghệ thuật biểu diễn, chủ thể quyền rất đa dạng và một sản phẩm có thể liên quan đến nhiều lớp quyền khác nhau. Nếu hợp đồng không xác định rõ phạm vi sử dụng, thời hạn, lãnh thổ, nền tảng phân phối và phương thức thanh toán, tranh chấp hoàn toàn có thể phát sinh ngay cả khi các bên đã có thỏa thuận ban đầu.
Nghị định 134/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 17/2023/NĐ-CP về quyền tác giả, quyền liên quan cũng đã được ban hành ngày 6/4/2026 và có hiệu lực từ ngày 9/4/2026. Việc tiếp tục cập nhật hệ thống văn bản cho thấy pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan đang được hoàn thiện để thích ứng với những yêu cầu mới của hoạt động sáng tạo và khai thác nội dung.
Xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền từ sân khấu đến không gian mạng
Nghệ sĩ cần chủ động bảo vệ tài sản sáng tạo. Trong một thị trường sáng tạo ngày càng chuyên nghiệp, nghệ sĩ không thể chỉ quan tâm đến chất lượng nghệ thuật mà bỏ qua quyền đối với sản phẩm do mình tạo ra hoặc tham gia tạo ra. Hợp đồng cần được xem là công cụ bảo vệ quyền lợi ngay từ đầu, đặc biệt đối với các thỏa thuận về quyền sử dụng tác phẩm, quyền biểu diễn, ghi âm, ghi hình, phát sóng và khai thác trên nền tảng số.
Việc lưu giữ hồ sơ sáng tạo, xác định rõ chủ thể quyền, thống nhất phạm vi chuyển giao hoặc cấp phép và theo dõi quá trình khai thác sẽ giúp nghệ sĩ có cơ sở tốt hơn khi bảo vệ quyền lợi của mình. Khi thị trường phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiểu biết pháp luật về sở hữu trí tuệ cũng trở thành một phần của năng lực nghề nghiệp.
Doanh nghiệp và đơn vị tổ chức cần coi bản quyền là một phần của đầu tư. Đối với nhà sản xuất và đơn vị tổ chức biểu diễn, bản quyền không nên được xử lý như một khoản chi phát sinh ở cuối quy trình. Quyền sử dụng âm nhạc, kịch bản, hình ảnh, bản ghi và các nội dung liên quan cần được tính toán ngay trong kế hoạch sản xuất.
Cách tiếp cận này không chỉ giúp hạn chế rủi ro pháp lý mà còn tạo ra môi trường minh bạch hơn cho thị trường. Khi chi phí bản quyền được đưa vào cấu trúc đầu tư một cách rõ ràng, tác giả và nghệ sĩ được hưởng lợi hợp lý, trong khi doanh nghiệp có thể chủ động hơn trong việc khai thác và thương mại hóa sản phẩm.
Từ bảo vệ quyền đến phát triển thị trường văn hóa
Bản quyền không phải là rào cản đối với sáng tạo. Ngược lại, một hệ thống bảo hộ hiệu quả tạo ra niềm tin để nghệ sĩ, nhà sản xuất và nhà đầu tư tiếp tục bỏ vốn, thời gian và công sức cho những sản phẩm mới. Khi người sáng tạo biết rằng tác phẩm của mình được bảo vệ và giá trị kinh tế có thể được phân phối minh bạch, động lực đầu tư cho sáng tạo sẽ được củng cố.
Đây cũng là hướng đi phù hợp với yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới. Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định các sản phẩm văn hóa phải kết hợp giữa sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, qua đó tạo ra giá trị kinh tế và đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của xã hội.
Trong bối cảnh đó, bảo vệ bản quyền nghệ thuật biểu diễn cần được nhìn nhận như một mắt xích của toàn bộ chuỗi giá trị, từ sáng tác và sản xuất đến phân phối, khai thác và tái đầu tư. Công nghệ có thể làm thay đổi cách khán giả thưởng thức nghệ thuật, nhưng nguyên tắc cốt lõi vẫn không thay đổi: giá trị sáng tạo cần được ghi nhận, quyền lợi của chủ thể quyền cần được bảo vệ và việc khai thác tác phẩm phải dựa trên những nguyên tắc minh bạch.
Khi ánh đèn sân khấu tắt, giá trị của một tác phẩm không biến mất. Nó tiếp tục sống trong bản ghi, trên nền tảng số, trong ký ức của công chúng và trong những hoạt động khai thác tiếp theo. Bảo vệ bản quyền chính là cách để hành trình ấy tiếp tục công bằng với người sáng tạo, bền vững với thị trường và giàu giá trị hơn đối với nền công nghiệp văn hóa Việt Nam.
Thể thao và Cuộc sống
.gif)
.gif)
.gif)
