Trong thể thao thành tích cao, áp lực là một phần của hành trình rèn luyện và thi đấu. Nhưng khi nỗi sợ thất bại kéo dài, ảnh hưởng đến giấc ngủ, cảm xúc và niềm vui tập luyện, vận động viên trẻ cần được lắng nghe và hỗ trợ đúng cách. Nhận diện giới hạn giữa áp lực có ích và tình trạng cần can thiệp chuyên môn là trách nhiệm không chỉ của người tập, mà còn của gia đình, huấn luyện viên và các cơ sở đào tạo.
Minh, 16 tuổi, là một vận động viên trẻ đang chuẩn bị cho giải đấu quan trọng. Trong nhiều tháng, lịch tập của em kín từ sáng đến chiều; ngoài giờ tập, em còn phải hoàn thành việc học và giữ liên lạc với gia đình. Mỗi lần được chọn vào đội hình chính, Minh cảm thấy công sức của mình được ghi nhận. Nhưng sau một buổi tập mắc nhiều lỗi, em bắt đầu nghĩ rằng chỉ một lần thi đấu không tốt cũng có thể khiến mình mất vị trí.
Trong tình huống ấy, điều khiến Minh mệt mỏi không chỉ là khối lượng tập luyện. Em còn tự đặt ra yêu cầu phải luôn tiến bộ, lo người thân thất vọng và sợ bị đánh giá là không đủ quyết tâm. Khi có người hỏi thăm, Minh thường đáp rằng mình ổn. Em ngại nói về sự lo lắng vì cho rằng vận động viên phải biết chịu đựng và không nên để cảm xúc ảnh hưởng đến thành tích.
Câu chuyện không nhằm khẳng định rằng mọi vận động viên trẻ đều trải qua trạng thái như vậy. Nó gợi ra một vấn đề đáng quan tâm: áp lực trong thể thao không chỉ đến từ đối thủ hay bảng thành tích, mà còn có thể xuất hiện từ kỳ vọng của gia đình, yêu cầu chuyên môn, cạnh tranh vị trí, chấn thương, lịch học và sự chú ý trên mạng xã hội.
Một mức độ áp lực nhất định có thể giúp vận động viên tập trung, duy trì kỷ luật và chuẩn bị tốt hơn. Cảm giác hồi hộp trước cuộc thi, thất vọng sau một lần thất bại hay cần thời gian để lấy lại tinh thần đều có thể là phản ứng bình thường. Điều cần quan tâm là mức độ, thời gian kéo dài và ảnh hưởng của những cảm xúc ấy đến sinh hoạt, học tập, quan hệ xã hội và khả năng hồi phục.
Vận động viên trẻ cần được quan tâm toàn diện trong quá trình rèn luyện, không chỉ ở yêu cầu chuyên môn và thành tích.
Đồng thuận chuyên môn của Ủy ban Olympic Quốc tế về sức khỏe tâm thần ở vận động viên nhấn mạnh rằng môi trường thể thao có những yếu tố gây áp lực riêng, trong đó có chấn thương, quá tải tập luyện, lo âu liên quan đến thành tích và những thay đổi lớn trong sự nghiệp. Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tâm thần không thể chỉ được xem là việc cá nhân vận động viên tự xoay xở; môi trường huấn luyện và hệ thống hỗ trợ cũng có vai trò quan trọng.
Không có một biểu hiện đơn lẻ nào đủ để kết luận một người đang mắc rối loạn tâm lý. Tuy nhiên, những thay đổi kéo dài so với trạng thái thường ngày có thể là tín hiệu để người lớn chủ động hỏi han và tìm hiểu nguyên nhân.
Với Minh, dấu hiệu đáng lưu ý không phải là một buổi tập thất vọng. Đó là việc em liên tục khó ngủ trước ngày tập, thường xuyên nghĩ lại sai sót, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích và ngày càng né tránh trò chuyện. Nếu những thay đổi như vậy kéo dài, lặp lại hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, sinh hoạt và tập luyện, em cần được hỗ trợ thay vì chỉ được yêu cầu cố gắng hơn.
Các dấu hiệu cần chú ý có thể gồm lo âu dai dẳng, thay đổi giấc ngủ hoặc ăn uống, khó tập trung, cáu gắt bất thường, thu mình, mất hứng thú, cảm giác vô dụng hoặc sợ hãi quá mức khi mắc lỗi. Chấn thương, bị loại khỏi đội hình, thay đổi huấn luyện viên hay thất bại ở giải đấu cũng có thể khiến vận động viên dễ tổn thương hơn. Những dấu hiệu này không tự động đồng nghĩa với một chẩn đoán; chúng là lý do để trò chuyện, đánh giá thận trọng và cân nhắc tìm hỗ trợ chuyên môn.
Ngược lại, việc một vận động viên buồn sau thất bại không nên bị lập tức coi là vấn đề bệnh lý. Nếu người lớn phản ứng bằng cách gắn nhãn, so sánh hoặc công khai kể chuyện riêng tư của em, sự kỳ thị và nỗi sợ bị đánh giá có thể tăng lên. Cần nhìn vào cả bối cảnh: cường độ tập luyện, thời gian nghỉ ngơi, chấn thương, áp lực học tập, quan hệ trong đội và khả năng được nói thật mà không sợ bị trừng phạt.
Một nguyên tắc quan trọng là không đợi đến khi vận động viên suy sụp mới tìm cách hỗ trợ. Việc kiểm tra sức khỏe định kỳ, trao đổi riêng tư, hướng dẫn kỹ năng ứng phó áp lực và tạo điều kiện tiếp cận chuyên gia có trình độ có thể giúp phát hiện sớm nhu cầu hỗ trợ. Các hướng dẫn đồng thuận của IOC về hỗ trợ sức khỏe tâm thần tại sự kiện thể thao cũng nhấn mạnh sự cần thiết của dịch vụ phù hợp, bảo mật và có khả năng kết nối với người hành nghề đủ chuyên môn.
Nếu vận động viên nói đến việc tự làm hại bản thân, không muốn sống hoặc có nguy cơ tức thời, đó không còn là tình huống chỉ nên khuyên em nghỉ ngơi. Người lớn cần ở bên, bảo đảm an toàn và tìm trợ giúp khẩn cấp từ dịch vụ y tế hoặc cơ quan hỗ trợ tại địa phương. Không nên để người trẻ một mình với nguy cơ trước mắt.
Trong tình huống, một thay đổi nhỏ có thể bắt đầu từ cách người lớn đặt câu hỏi. Thay vì hỏi “Sao con lại mắc lỗi như thế?” hoặc “Có cố gắng hết sức chưa?”, huấn luyện viên hay cha mẹ có thể hỏi: “Dạo này điều gì khiến con thấy khó nhất?”, “Con ngủ và hồi phục có ổn không?” hoặc “Con muốn chúng ta cùng tìm cách giải quyết phần nào trước?”. Câu hỏi mở không thay thế đánh giá chuyên môn, nhưng giúp tạo không gian để người trẻ chia sẻ.

Sự quan tâm, động viên và trao đổi giữa đội ngũ huấn luyện với vận động viên góp phần tạo môi trường tập luyện tích cực.
Huấn luyện viên là người thường xuyên quan sát vận động viên trong tập luyện nên có thể nhận ra thay đổi về thái độ, sự tập trung, mức độ tham gia hoặc phản ứng trước sai sót. Vai trò của huấn luyện viên không phải là tự chẩn đoán hay làm chuyên gia trị liệu, mà là ghi nhận điều bất thường, trao đổi tôn trọng, xem xét những yếu tố trong môi trường tập luyện và kết nối với bộ phận y tế hoặc chuyên gia phù hợp khi cần.
Điều đó cũng đòi hỏi cách phản hồi sau thất bại. Phân tích kỹ thuật, kỷ luật và mục tiêu thành tích vẫn cần thiết, nhưng lời phê bình nên tập trung vào hành vi và giải pháp có thể cải thiện, tránh hạ thấp nhân phẩm hoặc biến một sai sót thành đánh giá về giá trị của vận động viên. Việc lựa chọn đội hình cần minh bạch nhất có thể, để người trẻ hiểu tiêu chí và biết mình có thể cải thiện điều gì thay vì sống trong phỏng đoán.
Gia đình cũng có thể vô tình làm tăng sức ép khi chỉ hỏi về huy chương, thứ hạng hay suất thi đấu. Với vận động viên trẻ, sự quan tâm đến sức khỏe, việc học, giấc ngủ và cảm xúc cần hiện diện bên cạnh sự động viên về thành tích. Cha mẹ không cần có sẵn mọi câu trả lời; điều quan trọng là lắng nghe mà không vội phủ nhận cảm xúc, không so sánh với đồng đội và không biến sự hy sinh của gia đình thành món nợ mà con phải trả bằng kết quả.
Ở cấp độ tổ chức, cơ sở đào tạo nên có quy trình rõ ràng để vận động viên biết tìm ai khi gặp khó khăn, cách yêu cầu hỗ trợ và thông tin nào được bảo mật. Các buổi phổ biến kiến thức về sức khỏe tâm thần cần dành cho cả vận động viên, huấn luyện viên, nhân viên y tế và gia đình. Nếu việc tìm chuyên gia bị xem là dấu hiệu yếu đuối hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến cơ hội thi đấu, người trẻ sẽ có lý do để im lặng.
Sự riêng tư cần được tôn trọng. Thông tin về trạng thái tâm lý không nên trở thành chuyện bàn tán trong đội hoặc được dùng để làm nhục, trừng phạt hay loại trừ vận động viên. Khi cần chia sẻ thông tin để bảo đảm an toàn hoặc phối hợp chăm sóc, cần giải thích rõ mục đích, giới hạn bảo mật và những người cần được biết, phù hợp với quy định chuyên môn và pháp luật liên quan.
Khi khó khăn kéo dài, ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt hoặc vượt quá khả năng hỗ trợ thông thường, vận động viên nên được kết nối với chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần hoặc nhân viên y tế có đủ trình độ và phạm vi hành nghề phù hợp. Nếu có thể, người hỗ trợ nên hiểu đặc thù thể thao, lịch thi đấu, chấn thương và mối quan hệ giữa vận động viên với đội ngũ huấn luyện.

Công tác chăm sóc sức khỏe và tư vấn chuyên môn là một phần quan trọng trong quá trình bảo vệ, phát triển vận động viên.
Hỗ trợ chuyên nghiệp không nhất thiết chỉ bắt đầu khi khủng hoảng xảy ra. Tùy nhu cầu, chuyên gia có thể giúp vận động viên xây dựng kỹ năng điều hòa cảm xúc, ứng phó với áp lực thi đấu, cải thiện giấc ngủ, xử lý nỗi sợ thất bại hoặc thích nghi sau chấn thương. Việc hỗ trợ cần được cá nhân hóa; không có một công thức duy nhất phù hợp với mọi lứa tuổi, môn thể thao hay hoàn cảnh.
Trong câu chuyện, bước chuyển của Minh không phải là lập tức hết lo lắng hay giành chiến thắng ở giải đấu kế tiếp. Đó là khi người lớn thôi xem sự im lặng của em như bằng chứng rằng mọi việc đều ổn, cùng em xác định điều đang gây áp lực và giúp em tiếp cận người có chuyên môn. Em vẫn phải tập luyện, cạnh tranh và đối diện với khả năng thất bại, nhưng không còn bị yêu cầu tự gánh mọi khó khăn một mình.
Đây cũng là cách nhìn cần thiết về hiệu quả của huấn luyện. Thành tích ngắn hạn không nên là thước đo duy nhất của một chương trình đào tạo trẻ. Chất lượng môi trường tập luyện còn thể hiện ở khả năng phát triển lâu dài, phòng ngừa chấn thương và quá tải, bảo vệ phẩm giá của vận động viên, duy trì động lực cũng như giúp các em học cách đối diện với thắng thua.
Đồng thuận của IOC về sức khỏe tâm thần ở vận động viên và các hướng dẫn hỗ trợ tại sự kiện thể thao đều đặt trọng tâm vào trách nhiệm của hệ thống: nâng cao nhận thức, phòng ngừa, cung cấp dịch vụ có trình độ và hỗ trợ quá trình hồi phục. Việc triển khai cụ thể cần phù hợp với nguồn lực của từng môn thể thao và cơ sở đào tạo, nhưng nguyên tắc không thay đổi: sức khỏe tâm thần là một phần của sức khỏe vận động viên, không phải phần việc có thể bỏ qua cho đến khi thành tích sa sút.
Không thể loại bỏ mọi áp lực khỏi thể thao thành tích cao. Mục tiêu thực tế hơn là giúp vận động viên trẻ có công cụ ứng phó, có người để tìm đến và có một môi trường mà việc thừa nhận khó khăn không đồng nghĩa với thất bại. Một vận động viên được hỗ trợ đúng lúc không được bảo đảm sẽ luôn chiến thắng; nhưng các em có thêm cơ hội phát triển bền vững, giữ được sự an toàn và tìm thấy ý nghĩa của hành trình thể thao vượt ra ngoài bảng thành tích.
Đặng Hùng Thắng