An ninh môi trường: Từ yêu cầu bảo vệ thiên nhiên đến nền tảng an ninh quốc gia

Thứ ba, 17/11/2026 - 09:37

Biến đổi khí hậu, ô nhiễm không khí, suy thoái tài nguyên và những bất ổn của hệ sinh thái không còn là câu chuyện riêng của ngành môi trường. Những nguy cơ ấy đang tác động trực tiếp đến sức khỏe, sinh kế, hoạt động sản xuất và sự ổn định của xã hội. Việc Bộ Chính trị ban hành Chỉ thị số 15-CT/TW ngày 15/10/2026 vì thế mang ý nghĩa quan trọng: xác lập cách tiếp cận chủ động, toàn diện hơn đối với an ninh môi trường, coi đây là một trong những nền tảng của phát triển nhanh và bền vững.

Chỉ thị 15-CT/TW: Bước chuyển trong tư duy quản trị môi trường

Theo toàn văn Chỉ thị số 15-CT/TW được công bố trên Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, an ninh môi trường được xác định là trạng thái môi trường an toàn, ổn định, bền vững, trong đó các nguy cơ được nhận diện, dự báo, phòng ngừa, kiểm soát và ứng phó hiệu quả, không gây tổn hại đến an ninh quốc gia, an ninh con người và lợi ích quốc gia – dân tộc.

Điểm đáng chú ý của Chỉ thị là yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy khắc phục hậu quả sang phòng ngừa chủ động; từ xử lý từng vấn đề riêng lẻ sang quản trị rủi ro có tính liên ngành, liên vùng và dài hạn. Bảo đảm an ninh môi trường không còn là nhiệm vụ riêng của cơ quan chuyên môn mà trở thành trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và cộng đồng.

Trao đổi với Báo Điện tử Chính phủ, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, cho rằng việc ban hành Chỉ thị xuất phát từ những sức ép ngày càng rõ trong quá trình phát triển. Tăng trưởng kinh tế, chuyển đổi xanh và chuyển đổi năng lượng đòi hỏi phải thay đổi phương thức sử dụng tài nguyên, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, đồng thời kiểm soát chặt chẽ các nguồn phát thải.

An ninh môi trường: Từ yêu cầu bảo vệ thiên nhiên đến nền tảng an ninh quốc gia

Hoạt động quan trắc khí thải tại Nhà máy Wood Pellets, tỉnh Quảng Ngãi, phục vụ đánh giá mức độ tác động đến môi trường (Chinhphu.vn)

Những nguy cơ môi trường đang tác động trực tiếp đến đời sống

Ô nhiễm, suy thoái tài nguyên và suy giảm hệ sinh thái

Thực tiễn cho thấy ô nhiễm không khí tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh; tình trạng ô nhiễm nguồn nước ở hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải và lưu vực sông Nhuệ – Đáy là những vấn đề cần được kiểm soát bằng giải pháp đồng bộ. Trong sản xuất nông nghiệp, việc sử dụng thiếu kiểm soát thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học cũng có thể làm suy thoái đất, ảnh hưởng chất lượng nguồn nước.

Bên cạnh đó, suy giảm đa dạng sinh học, mất cân bằng hệ sinh thái và sự xâm nhập của sinh vật ngoại lai đặt ra thách thức đối với công tác bảo tồn, phục hồi thiên nhiên. Những vấn đề này không chỉ làm suy giảm chất lượng môi trường mà còn ảnh hưởng đến nguồn lực phát triển và khả năng chống chịu của cộng đồng trước thiên tai, biến đổi khí hậu.

Theo PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, điểm hạn chế hiện nay còn nằm ở nhận thức chưa đầy đủ về an ninh môi trường trong một bộ phận công tác lãnh đạo, quản lý. Nếu các nguy cơ không được nhận diện từ sớm, hậu quả có thể vượt khỏi phạm vi một cơ sở sản xuất hay địa phương, trở thành vấn đề liên vùng và tác động đến ổn định kinh tế – xã hội.

Ba thách thức trong tổ chức thực hiện

Từ góc nhìn chuyên gia, có ba vấn đề cần được quan tâm: nhận thức và trách nhiệm của người đứng đầu; năng lực hạ tầng phục vụ phòng ngừa, ứng phó sự cố; và cơ chế phối hợp giữa các lực lượng, cơ quan chuyên môn.

Việc có lực lượng xử lý sự cố là cần thiết, nhưng chưa đủ nếu thiếu hệ thống cảnh báo, phương án ứng phó theo cấp độ và năng lực phối hợp khi rủi ro xảy ra trên diện rộng. Đặc biệt, các sự cố môi trường có thể liên quan đồng thời đến nguồn nước, sản xuất, sức khỏe cộng đồng và an ninh trật tự, đòi hỏi cơ chế điều hành thống nhất.

Khoa học công nghệ và dữ liệu là công cụ phòng ngừa từ sớm

Một trong những yêu cầu đáng chú ý của Chỉ thị 15-CT/TW là tạo đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu phục vụ quản trị an ninh môi trường.

PGS.TS Nguyễn Thế Chinh đề xuất xây dựng hệ thống giám sát, phân tích, dự báo và cảnh báo sớm; đồng thời nghiên cứu chương trình khoa học – công nghệ chuyên biệt về an ninh môi trường. Ông cũng kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về lĩnh vực này, do Bộ Công an chủ trì, phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các bộ, ngành, địa phương.

Khi dữ liệu được kết nối và cập nhật thường xuyên, cơ quan quản lý có thể nhận diện khu vực nguy cơ cao, theo dõi diễn biến ô nhiễm, đánh giá mức độ rủi ro và đưa ra quyết định kịp thời. Công nghệ vì vậy không chỉ phục vụ quan trắc mà còn giúp chuyển hoạt động quản lý từ phản ứng sau sự cố sang dự báo, ngăn ngừa trước khi hậu quả xảy ra.

Người dân và doanh nghiệp phải trở thành chủ thể bảo đảm an ninh môi trường

Chỉ thị nhấn mạnh vai trò của doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và các tổ chức xã hội trong nhận diện, phòng ngừa, phát hiện, giám sát và ứng phó với nguy cơ môi trường. Đây là yêu cầu quan trọng bởi nhiều vấn đề môi trường bắt đầu từ chính hoạt động sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt hằng ngày.

Theo chuyên gia Nguyễn Thế Chinh, truyền thông cần đi vào những tình huống cụ thể, gần gũi với đời sống; người dân phải biết cách nhận diện nguy cơ, tiếp cận thông tin và phản ánh kịp thời. Người đứng đầu tại cơ sở, từ trưởng thôn, trưởng bản đến chủ doanh nghiệp, cần phát huy trách nhiệm trong giám sát và tổ chức thực hiện.

Ông cũng đề xuất nghiên cứu vai trò đầu mối của công an cấp xã, phường trong theo dõi, phối hợp xử lý các vấn đề an ninh môi trường tại địa bàn. Đây là kiến nghị chuyên môn cần được cụ thể hóa phù hợp với chức năng, thẩm quyền và cơ chế phối hợp của từng lực lượng.

Phòng ngừa hôm nay để bảo vệ tương lai

An ninh môi trường không thể được bảo đảm chỉ bằng những chiến dịch xử lý ô nhiễm ngắn hạn. Điều cốt lõi là xây dựng năng lực dự báo, phòng ngừa, ứng phó và phục hồi; đồng thời gắn trách nhiệm của chủ thể gây rủi ro với hậu quả phát sinh.

Chỉ thị số 15-CT/TW mở ra yêu cầu hành động đồng bộ từ Trung ương đến cơ sở, từ cơ quan quản lý đến từng doanh nghiệp và người dân. Khi môi trường được bảo vệ bằng trách nhiệm chung, dữ liệu đáng tin cậy và cơ chế quản trị hiệu quả, đó không chỉ là nền tảng cho chất lượng sống mà còn là điều kiện để đất nước phát triển ổn định, tự chủ và bền vững trong dài hạn.

Thể thao và Cuộc sống

Trạng Nguyên tuổi 13 năm 2025

Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam: Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng bền vững

Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam được thông qua với sự đồng thuận cao, tạo khuôn khổ pháp...
×